Mazhab

Mazhab (arabça — «yönaliş, oqim, yöl, ta'limot»), şariat mazhablari — islomdagi diniy-huquqiy maktablar. ÖzME mazhablarni islom huquqi tizimlari va yönalişlari sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, söz arabça «zahaba» — «bormoq, yönalmoq» ildiziga borib taqaladi, şu bois birovning fikriga asoslangan har qanday diniy yönaliş mazhab deb atala boşlagan; atamaning eng barqaror ma'nosi esa ilohiyot-huquq maktabidir.12

ÖzME'ga köra, 8–9-asrlarga kelib şariat şakllanişi jarayonida islom huquqşunosligi — Fiqh sohasida juda köp mazhablar vujudga kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, asosiy sunniy mazhablar 9–10-asrlarda paydo bölgan va 12-asrga kelib deyarli barça huquqşunoslar ulardan biriga mansub bölgan. Islomning dastlabki asrlarida qisqa umr körgan boşqa sunniy mazhablar ham bölgan; ulardan zohiriylik bugun deyarli yöqolib ketgan bölsa-da, huquqiy tafakkurga ta'sir körsatib kelmoqda.

Hozirgi kunda sunniylikda tört mazhab saqlanib qolgan: Hanafiylik, molikiylik, şofi'iylik va hanbaliylik. ÖzME'ga köra, ular öz asosçilari — Abu Hanifa (Imomi A'zam), Molik ibn Anas, Imom Şofi'iy va Ahmad ibn Hanbal nomlari bilan ataladi. Şialikda ja'fariylik mazhabi amal qiladi, uning asosçisi Ja'far as-Sodiq hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, ja'fariylik — şialarning eng köp sonli oqimi bölmiş isnoaşariylarning mazhabi va Eron davlat huquq tizimining asosi; zaydiylar va ismoiliylarning öz maktablari bor. Ummonda keng tarqalgan ibodiylar ham alohida mazhabga ega.

ÖzME'ga köra, mazhablarni diniy firqalar bilan adaştirmaslik kerak. Sunniylikdagi tört mazhab teng huquqli hisoblanadi va yirik islom universitetlarida har biri böyiça alohida dars beriladi. Mazhablar an'anaviy islom huquqi doirasidan çiqmaydi, bir-biridan esa ayrim masalalarda yengilroq yoki qattiqroq hukm çiqarişi bilan farqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, islom huquqining asosi Qur'on bölgani uçun mazhablar örtasidagi ixtiloflar ikkinçi darajali masalalarga taalluqli va köp hollarda u yoki bu hadisni qanday baholaşdan kelib çiqadi.

ÖzME'ga köra, hanafiylik Turkiya, Pokiston, Hindiston va boşqa mamlakatlarda, molikiylik Tunis, Jazoir, Marokaş va Liviyada, şofi'iylik Misr va Indoneziyada, hanbaliylik Saudiya Arabistonida keng tarqalgan. Ja'fariylik Eron, Iroq va Yaman kabi şialar köp yaşaydigan mamlakatlar huquqiy hayotida öz mavqeini saqlab kelmoqda. Örta Osiyoda, xususan Özbekistonda hanafiylik mazhabi keng yoyilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2005-yilda dunyoning taniqli islom ulamolari tomonidan qöllab-quvvatlangan «Amman bayonoti» tört sunniy mazhab bilan birga ja'fariy, zaydiy, ibodiy va zohiriy maktablarini ham tan olgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, musulmon mamlakatlarida kodekslaştirilgan davlat qonunlari tarqalgaç, mazhablarning ta'siri asosan şaxsiy ibodat va oila masalalari bilan çegaralandi. Qonunlar tuzişda köpinça bir neça mazhab qarorlaridan foydalanilgan. 20-asrda ayrim olimlar an'anaviy mazhablarga qat'iy ergaşişdan voz keçişni yoqlab çiqqan bölsa-da, sunniy ulamolarning köpçiligi hamon tört mazhabdan biriga taqlid qiliş tamoyiliga amal qiladi.