Aleksandr Fadeyev

Aleksandr Aleksandroviç Fadeyev (1901–1956) — rus sovet yozuvçisi va jamoat arbobi, «Tor-mor» hamda «Yoş gvardiya» romanlarining muallifi. U uzoq yillar SSSR Yozuvçilar uyuşmasiga rahbarlik qilgan va sotsialistik realizm deb atalgan rasmiy adabiy yönalişning yetakçi namoyandalaridan biri hisoblangan.1

ÖzME'ga köra, Fadeyev 1901-yil 24-dekabrda (eski hisob böyiça 11-dekabrda) Kimri şahrida tuğilgan; rusça Vikipediyaga köra, u paytda Kimri Tver guberniyasidagi savdo qişloği bölgan. 1908-yilda oila Uzoq Şarqqa köçgan. Bölajak yozuvçi 1912–1919-yillarda Vladivostokdagi tijorat bilim yurtida öqigan, şu davrda bolşeviklarga qöşilib, fuqarolar uruşi davridagi inqilobiy harakatda qatnaşgan.

Söng u Moskvadagi Toğ-kon akademiyasida ikki yil tahsil olgan, 1924–1926-yillarda partiya işida bölgan. ÖzME'ga köra, 1926-yildan umrining oxirigaça sovet yozuvçilari taşkilotlarining rahbar lavozimlarida işlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1946–1954-yillarda u Yozuvçilar uyuşmasining boş kotibi va boşqaruv raisi bölgan, 1950-yildan Butunjahon Tinçlik kengaşi vitse-prezidenti vazifasini ham bajargan. Zamondoşlari uni «yozuvçilar vaziri» deb ataşgan, çunki deyarli yigirma yil davomida u mamlakat adabiy hayotini amalda boşqargan.

Ilk asarlari 1920-yillar boşida yaratilgan; ÖzME 1923-yilgi «Oqimga qarşi» hikoyasini tilga oladi. Yozuvçiga şuhrat keltirgan «Tor-mor» (rusça «Razgrom», 1927) romani Uzoq Şarqdagi partizanlar kuraşi haqida bölib, unda tayga şaroitidagi oğir hayot tasvirlangan. ÖzME'ga köra, bu asar sotsialistik realizm uslubining asosiy tamoyillarini belgilab bergan asarlardan biri sifatida baholangan. Rusça Vikipediyaga köra, Maksim Gorkiy ham romanni yuqori baholagan.

1930-yillarda Fadeyev sovet yozuvçilarining birinçi qurultoyini taşkil etiş va Yozuvçilar uyuşmasini tuziş işiga faol kirişgan. Ayni paytda olti qismli «Udegening sönggisi» romani ustida işlagan (1929–1940), biroq uning faqat tört qismi yakunlangan.

Ikkinçi jahon uruşi yillarida u Krasnodon şahrida nemis bosqinçilariga qarşi kuraşgan yaşirin yoşlar taşkiloti haqidagi hujjat va xotiralarni örganib, «Yoş gvardiya» (1945) romanini yozgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu asar uçun 1946-yilda Stalin mukofotiga sazovor bölgan. Keyinroq rasmiy tanqid yozuvçini kommunistik partiyaning yaşirin kuraşdagi rolini yetarli körsatmaganlikda ayblagan va u romanni qayta işlaşga majbur bölgan; ÖzME qayta işlangan naşrni 1957-yilga, rusça Vikipediya esa ikkinçi tahrirni 1951-yilga nisbat beradi. Sönggi «Qora metallurgiya» romani tugallanmay qolgan.

ÖzME'ga köra, Fadeyev Stalinga va partiya işiga umrining oxirigaça sodiq qolgan. Şaxsga siğinişning ommaviy foş etilişidan söng 1956-yil 13-mayda u öz joniga qasd qilgan; rusça Vikipediya bu voqea Moskva yaqinidagi Peredelkinoda yuz berganini körsatadi. Asosiy asarlari özbek tiliga ham tarjima qilingan: ÖzME «Tor-mor» (1971) va «Yoş gvardiya» (1982) romanlarining Toşkentdagi naşrlarini qayd etadi.