Yelena Bonner

Yelena Georgiyevna Bonner (1923–2011) — sovet va rossiyalik jamoat arbobi, huquq himoyaçisi, dissident va publitsist. U akademik Andrey Saxarovning ikkinçi rafiqasi va Uluğ Vatan uruşi faxriysi edi. Umrining sönggi yillarini AQShda ötkazgan.

Bonner 1923-yil 15-fevralda Marvda (hozirgi Mari, Turkmaniston) tuğilgan. Otasi arman Levon Koçarov (Koçaryan), onasi yahudiy Rut Bonner edi. Ögay otasi Gevork Alixanyan Armaniston Kommunistik partiyasi Markaziy Komitetining birinçi kotibi bölgan; u 1938-yilda otib taşlangan va keyin oqlangan. Onasi 1937-yil dekabrda hibsga olinib, 1938-yilda 8 yilga qamalgan, 1954-yilda oqlangan.

1937-yilda ota-onasi hibsga olingaç, Yelena ukasi bilan Leningraddagi buvisinikiga köçgan. Sakkizinçi sinfda ota-onasidan voz keçmagani uçun komsomoldan çiqarilgan. 1940-yilda maktabni tugatgan va pedagogika institutining keçki bölimida öqigan.

Uruş boşida hamşira sifatida safarbar qilingan, sanitariya poyezdlarida xizmat qilgan. Havo hujumida oğir yaralanib, miyasi çayqalgan. 1943-yildan 122-sonli harbiy gospital poyezdida boş hamşira bölgan, 1945-yilga kelib tibbiy xizmat leytenanti unvonini olgan. 1945-yil 9-mayda Insbruk yaqinida Ğalaba kunini nişonlagan va şu yilning avgustida armiyadan böşatilgan. 1971-yilda uruş nogironi sifatida qayd etilgan.

1947–1953-yillarda Pavlov nomidagi Birinçi Sankt-Peterburg davlat tibbiyot universitetida öqigan. „MQBdagi sionistik fitna işi“ haqidagi bayonotlari uçun haydalgan, ammo uç oydan keyin, Stalin ölimidan bir oy ötib, qayta tiklangan. Dala şifokori, tuğruqxonada pediatr bölib işlagan, tibbiyot bilim yurtida dars bergan. Bir qança naşrlarda maqolalari çiqqan. 1965-yilda Kommunistik partiyaga kirgan.

1968-yilda „Praga bahori“ bostirilgaç, qaraşlarini qayta körib çiqib, 1972-yilda partiyadan çiqqan. 1970-yilda Kalugadagi Vayl–Pimenov sudida Andrey Saxarov bilan tanişgan, 1972-yilda turmuş qurişgan. 1973-yilda Kuznetsov kundaliklarini Ğarbga uzatişda iştirok etgani uçun DXQ tomonidan söroq qilingan. Saxarovga berilgan „Çino del Duca“ mukofoti mablağining bir qismi siyosiy mahbuslarning bolalariga yordam fondi uçun asos bölgan. 1975-yilda Osloda Nobel mukofoti topşiriş marosimida Saxarov örnida qatnaşgan. 1976-yil 12-mayda Moskva Xelsinki guruhining ta'sis hujjatini imzolagan.

1980-yilda Saxarov bilan Gorkiyga surgunga ketgan. 1984-yilda Gorkiy viloyat sudi uni RSFSR Jinoyat kodeksining 190-1-moddasi böyiça hukm qilgan. 1981-yil 22-noyabrdan 9-dekabrgaça Saxarov bilan oçlik e'lon qilgan; natijada öğli Alekseyning kelini Liza Alekseyevaga AQShga ketişga ruxsat berilgan. 1985-yil 29-avgustdagi KPSS MK Siyosiy byurosi yiğilişida uning çet elga çiqişi masalasi muhokama qilingan. 1987-yilda Moskvaga qaytgan, „Memorial“ va „Moskovskaya tribuna“ kabi birlaşmalarni taşkil etişda qatnaşgan.

U Saxarov jamğarmasi raisi bölgan. Rossiya Prezidenti huzuridagi Inson huquqlari komissiyasi a'zosi bölgan, biroq birinçi çeçen uruşi sababli 1994-yil oxirida undan çiqqan. 2006-yilda farzandlari yoniga AQShga ketgan. 2010-yil 10-martda „Putin ketişi kerak“ murojaatini birinçi bölib imzolagan.

Bonner 2011-yil 18-iyunda Bostonda yurak xurujidan vafot etgan. Uning kuli Moskvadagi Vostryakovskiy qabristoniga, eri, onasi va ukasi yoniga dafn qilingan.

Qizi Tatyana (1950) va öğli Aleksey (1956) AQShda yaşaydi. Birinçi eri Ivan Semyonov bilan 1965-yilda ajraşgan. Mukofotlari orasida Vatan uruşi ordeni (1988), Rafto mukofoti (1991), Xanna Arendt mukofoti (2000) va Truman–Reygan Ozodlik medali bor.