Sebukteğin

Sabuktegin (Abu Mansur Nosiruddin vaddavla Sabuktegin; taxminan 940-yillar – 997) — turkiy davlat arbobi va sarkarda, Ğaznaviylar sulolasining asosçisi. U 977-yildan 997-yilgaça Ğazna hukmdori bölgan.

Sabuktegin qarluq turklaridan bölgan. Özbekça Vikipediyaga köra, u Issiqköl atrofidagi Barsxonda tuğilgan. Unga nisbat berilgan «Pandnoma»da ham u Barsxondan ekanini aytadi, şu bois u qarluq qabilalaridan biriga mansub bölgan deb taxmin qilinadi.

Otasining ismi haqida ma'lumotlar turliça. Özbekça Vikipediyada otasi Qora Bajkam (asl ismi Juk) deyilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Sabuktegin xitoy hujjatlarida Juqning öğli deb tilga olinadi, 13-asr tarixçisi Juzjoniy esa otasini Qora Beçkem deb atagan.

U yoşligida asirga tuşgan. Özbekça Vikipediya Bayhaqiyga tayanib, uni Buxoro bozorida Nasr hoji ismli quljallob sotib olgan, keyin u Somoniylarning Ğaznadagi noibi Alpteginga sotilgan, deb yozadi. Inglizça Vikipediyada esa uni raqib qarluq qabilasi Naxşab (hozirgi Qarşi) quldor bozorida sotgani, söng Alptegin sotib olgani aytiladi. Rusça Vikipediyada u 12 yoşida asirga tuşib, savdogar Nasr-Hojiga sotilgani yoziladi.

Sabuktegin Alptegin himoyasida mavqe topdi va uning qiziga uylandi. Bu nikohdan valiahd Ismoil tuğilgan; Zobuliston hokimining qizidan esa Mahmud dunyoga kelgan. Alptegin vafotidan (963) söng Ğaznada turkiy ğulomlar öz sarkardalarini saylab turdi. Sabuktegin qöşin orasida obrö qozondi va 977-yilda qöşin talabi bilan Ğazna amiri böldi.

Rusça Vikipediyada Alptegin vafoti 975-yil deb körsatilgan va Sabuktegin hokimiyatga Abu Işoq Ibrohim ölimidan keyin kelgani aytiladi. Bu sanalar özbekça va inglizça maqolalardagidan farq qiladi.

Sabuktegin davlat hududini kengaytirdi. Özbekça Vikipediyaga köra, Ğaznaga Bust, Gardiz, Parvon, Kobul, Zamindovar, Kusdar, Bomiyon, Tohariston, Hirot va Ğur viloyatlari qöşildi. U Şimoliy Hindistonga ilk yurişlarni boşlab, hind rojasi Jaylalni (inglizça manbada Jayapala) mağlub etdi, Peşovar bilan Lamğon oraliğidagi hududni egalladi.

Somoniylar amiri Nuh ibn Mansur yordam söraganda, Sabuktegin öğli Mahmud bilan isyonkor Abu Ali Simjuriy va Foyiqqa qarşi çiqdi. Hirot yaqinidagi janglarda (994–995) ularni mağlub etdi. Abu Ali Simjuriy keyinroq Sabuktegin buyruği bilan öldirilgan. Abbosiy xalifa unga «Nosiruddin vaddavla» («Din va davlat himoyaçisi»), Mahmudga «Sayf uddavla» unvonini bergan.

Inglizça Vikipediyaga köra, u iqta tizimida islohot ötkazib, iqta yerlarini davlat tasarrufiga qaytargan.

Movarounnahrga qoraxoniylar hujumi boşlangaç (996), Sabuktegin voqealarda iştirok etdi. U 997-yilda Ğaznaga qaytayotib, Balx yaqinida vafot etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, vafoti avgust–sentabrga töğri keladi. Ğazna atrofidagi Afğon Şolida dafn etilgan, qabri ustiga 11-asrda maqbara qurilgan.

Undan keyin Ğazna taxtini öğli Ismoil egalladi, ammo Mahmud bir yildan söng uni taxtdan ağdarib, hokimiyatni oldi.

Sabuktegin davrida Ğazna yirik siyosiy va madaniy markazga aylandi. Bayhaqiy «Tarixi Mas'udiy» asarida uni aqlli, adolatli va andişali hukmdor sifatida tasvirlagan. Inglizça Vikipediyada bu obraz Ğaznaviy tarixçilari yaratgan «asosçi hukmdor» timsoli ekani, bu xislatlar haqiqatga asoslanmagan bölişi mumkinligi qayd etilgan.