Alp-teğin

Alptegin — turkiy kelib çiqişli sarkarda, Somoniylar davlatida yuqori lavozimlarga kötarilgan va 962-yilda Ğaznada mustaqilga yaqin hokimlik ttuzgan şaxs. Özbekça Vikipediyada u Ğaznaviylar davlati hukmdori (962—963) sifatida körsatiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Alptegin dastlab Markaziy Osiyo çöllarida yurgan köçmançi turklar orasidan bölgan, keyin asirga olinib, qul savdosi orqali Somoniylar poytaxti Buxoroga keltirilgan va saroyda tarbiyalangan. U turkiy kelib çiqişiga qaramay, forsiylaşgan bölgan. Rus Vikipediyasi uni sotib olingan turkiy ğulom deb ta'riflaydi; u Somoniylar gvardiyasiga qabul qilinib, asta-sekin «hojiblar hojibi», ya'ni gvardiyaning oliy boşliği darajasigaça kötarilgan.

Özbekça Vikipediyada u Nasr ibn Ahmad Somoniy davrida visoq boşi, xayl boşi va hojib darajalariga erişgani, Abdulmalik davrida esa Xurosonga sipohsolor etib tayinlangani aytiladi. Inglizça manbaga köra, Nuh I davrida (943–954) hojiblar hojibi etib tayinlangan, Abdulmalik I davrida (954–961) Balx hokimi bölgan, 961-yilga kelib Xurosondagi Somoniylar qöşinining boş qömondoni (sipohsolor) edi. Rus manbasiga köra, kiçik yoşdagi Abdulmalik davrida u amalda hukmdor vazifasini bajargan, vazir Muhammad Bal'amiy uning ta'sirida tayinlangan.

Abdulmalik I 961-yil noyabrida vafot etgaç, Alptegin va Bal'amiy marhum hukmdorning yoş öğli Nasrni taxtga ötqazib, uning nomidan boşqarmoqçi bölgan. Biroq Foiq Xossa kabi amaldorlar Abdulmalikning ukasi Mansur I tarafini olib, uni hukmdor qildi. Bal'amiy Foiq tomoniga ötib, Alptegin yolğiz qoldi. Mansur uni Xuroson hokimligidan çetlatdi. Özbekça manbada nizo Buxorodagi ba'zi amirlarning iğvosi bilan boğlanadi.

Alptegin Balxga ketdi va 962-yil aprel–may oylarida Mansur yuborgan qöşinni mağlub etdi; özbekça manba bu jang Xulm darasida bölganini yozadi. Söng u Bomiyon va Kobul hukmdorlarining kuçlarini yengib, Ğaznaga yetib bordi. Inglizça manbaga köra, Ğaznani mahalliy Lavik sulolasiga mansub Abu Bakr Lavikdan tortib oldi va Somoniylardan Ğazna hokimi sifatida tasdiq oldi. Özbekça manba uning Ğazna orqali Hindistonga tez-tez hujum qilganini, şunday yurişlardan birida yölda vafot etganini ta'kidlaydi.

Rus Vikipediyasi vafot sanasini 963-yil 13-sentyabr deb beradi, inglizça manba 963-yil sentyabrini körsatadi; rus manbasi vafot yili turliça keltirilişini ham qayd etadi. Örnini öğli Abu Işoq Ibrohim egalladi. Rus manbasiga köra, u sobiq hukmdorning qözğolonida Somoniylar yordami bilan özini saqlab qolgan, şu sababli Ğazna hokimligi dastlab Somoniylarning vassali bölib qolgan.

Alptegin sotib olgan ğulomlardan biri Sabuktegin 977-yilda Ğazna turklari tomonidan hukmdor etib tayinlangan; bu Ğaznaviylar sulolasining boşlanişi hisoblanadi.