An-Nadr ibn Şumayl

Abul-Hasan an-Nadr ibn Şumayl ibn Xaraşa al-Maziniy at-Tamimiy — Iroqda faoliyat olib borgan, Markaziy Osiyolik arab olimi va şoiri. Uzbekça Vikipediyaga köra, u 740–819/820-yillarda yaşagan.

An-Nadr Banu Tamimning Banu Mozin tarmoğiga mansub edi. U Marvirudda tuğilgan, Basrada voyaga yetgan va umrining aksariyat qismini şu yerda ötkazgan. Rivoyatlarga köra, u qirq yil badaviylar orasida yaşab, ulardan arab tilini mukammal özlaştirgan.

Basrada u hadis, fiqh, grammatika, luğatşunoslik va arablar tarixini örgangan. U al-Xalil ibn Ahmaddan ta'lim olgan va Xalilning „Kitob al-Ayn“ asariga muqaddima yozgan. Rus tilidagi Vikipediyada u basralik grammatika maktabi vakili va al-Xalilning şogirdi sifatida tilga olinadi.

Basrada olgan bilimi bilan tirikçilik qila olmagani uçun u Marv aş-Şohijonga köçib ötgan. Rivoyatga köra, 700 yoki hatto 3000 kişi uni Mirbodda qolişga undagan, ammo ular unga hatto juda kamtarona turmuşni şaxsan kafolatlay olmagaç, u şaharni tark etgan. Zamondoşi Abu Ubayda bu voqeani arablarning nuqsonlari haqidagi kitobiga kiritgan.

Marvda an-Nadr qozi bölgan va Xurosonda sunnatni joriy etişga yordam bergan. U al-Ma'munning majlisida qatnaşgan va grammatika hamda şe'riyatdagi mahorati uçun moddiy mukofot olgan.

Vafot sanasi borasida manbalar turliça. Tarjimai hol mualliflariga köra, u hijriy 204-yil Zul-hijja oyida (milodiy 820-yil may–iyun) vafot etgan, ayrim manbalarda esa hijriy 203-yil körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyada vafot yili 818 deb berilgan.

At-Tabariyning yozişiça, an-Nadr 833-yilda al-Ma'mun davridagi ta'qib vaqtida Is'hoq ibn Ibrohim söroq qilgan 26 olimdan biri bölgan va Mu'tazila ta'limotini qabul qilmagani uçun Tarsusga jönatilgan 21 olim qatorida bölgan. Biroq uning tuğilişi va vafotiga oid boşqa ma'lumotlarni hisobga olsak, bu şaxslarni adaştiriş natijasi bölişi mumkin.

Tarjimai hol mualliflari uning köplab asarlari röyxatini keltirgan, ammo birortasi ham bizgaça yetib kelmagan. Eng muhim asari beş jildli „Kitob as-sifot fi-luğat“ bölib, Ibn an-Nodimning „Fihrist“ asarida batafsil bayon qilingan. Bu arab tilidagi şu turdagi birinçi ma'lumotnoma asar, ensiklopediya yoki luğat vazifasini ötagan. Undan Abu Ubayd al-Qosim ibn Sallom foydalangan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, bu asar badaviylar hayotining öziga xos ensiklopediyasi bölib, jismoniy geografiya, etnografiya va biogeografiyaga oid ma'lumotlarni öz içiga olgan. Ibn an-Nodim unda inson tuzilişi, çodirlar, toğlar, tuyalar, çorva, osmon jismlari, ekinlar, daraxtlar, şamol va yomğirlarga oid bölimlar borligini yozgan.

Boşqa asarlari qatoriga „Ğarib al-hadis“, „Kitob al-anvo“ va „Aş-Şams val-qamar“ kiradi.