Belarus

Belarus (Belorussiya), rasmiy nomi Belarus Respublikasi — Şarqiy Yevropadagi, dengizga çiqişi yöq davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Minsk. Maydoni 207,6 ming km², aholisi 2024-yil 1-yanvar holatiga 9 155 978 kişi (özbekça Vikipediya). Rus Vikipediyasida 2026-yil 1-yanvar holatiga aholi soni 9 056 080 kişi deb berilgan. Davlat tillari — belarus va rus tillari.

Özbekça Vikipediyaga köra, Belarus hududida örta paleolit davridan odam yaşay boşlagan. Milodiy 1-ming yillik 2-yarmida bu yerda kriviçi, dregoviçi va radimiçi slavyan qabilalari uyuşmalari vujudga kelgan. 10-asr oxiridan knyazliklar Kiyev Rusi tarkibiga kirgan. Keyinçalik bu yerlar Buyuk Litva knyazligi tarkibiga ötgan. 1569-yilda Lyublin uniyasi bilan Reç Pospolita tuzilgaç, Belarus uning tarkibiga kirgan.

1772, 1793 va 1795-yillardagi Reç Pospolita bölinişlari natijasida Belarus yerlari Rossiya imperiyasiga qöşib olingan. 1918-yil 25-martda Umumbelarus s'yezdi Belarus Xalq Respublikasini e'lon qilgan. 1919-yil 1-yanvarda Belarus Sovet Sotsialistik Respublikasi (BSSR) taşkil etilgani e'lon qilingan, 1922-yilda u SSSR tarkibiga kirgan. Rus Vikipediyasida zamonaviy davlatçilik sanasi sifatida yo yoki 1918-yil 6-mart (BXR e'loni), yoki 1919-yil 1-yanvar körsatiladi. Ikkinçi jahon uruşida Belarus aholisining çorak qismiga yaqini halok bölgan. 1945-yilda BSSR BMTning asosçi davlatlaridan biri bölgan.

1990-yil 27-iyulda davlat suvereniteti töğrisidagi Deklaratsiya qabul qilingan, 1991-yil 19-sentabrdan mamlakat Belarus Respublikasi deb atalgan. 1991-yil dekabrda MDH taşkil etilişida iştirok etgan. 1995-yil 7-iyundagi referendumda zamonaviy gerb va bayroq qabul qilingan.

Belarus Şarqiy Yevropa tekisligining ğarbida joylaşgan; Rossiya, Ukraina, Polşa, Litva va Latviya bilan çegaradoş. Yer yuzasi asosan tekislik. Eng baland nuqtasi — Dzerjinskiy toği (345 m). Janubda botqoqlaşgan Belarus Polesyesi joylaşgan. Eng yirik daryolari — Dnepr, Pripyat, Ğarbiy Dvina, Neman, Ğarbiy Buğ; eng yirik köli — Naroç. Iqlimi mutadil kontinental bölib, ğarbda dengiz iqlimidan kontinental iqlimga ötuvçi. Maydonining 30% dan köproğini örmon qoplagan. Kaliyli tuz, toş tuz, neft, kömir, torf kabi foydali qazilmalar bor. Pripyat va Berezina qöriqxonalari hamda Belaya Veja pushchasi mavjud.

Belarus — unitar respublika. Amaldagi Konstitutsiya 1996-yilgi referendumda qabul qilingan (rus Vikipediyasida Konstitutsiya 1994-yilda qabul qilingani aytilgan). Davlat boşliği — 5 yilga saylanadigan prezident. Qonun çiqaruvçi organ — Millat majlisi (Vakillar palatasi va Respublika Kengaşi). Ijro etuvçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi. Aleksandr Lukaşenko 1994-yil 20-iyulda prezident bölgan va keyingi saylovlarda ham ğalaba qozongan. Mamlakat 6 viloyatga bölinadi, Minsk alohida maqomga ega.

Belarus — rivojlangan qişloq xöjaligiga ega industrial davlat. Maşinasozlik, kimyo, neft kimyosi, töqimaçilik va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Traktorlar, yuk avtomobillari, avtobuslar va boşqa mahsulotlar işlab çiqariladi. Qişloq xöjaligida kartoşka, ziğir, sut-göşt çorvaçiligi, çöçqaçilik va parrandaçilik muhim. Rus Vikipediyasiga köra, 2024-yilda nominal YaIM 71,18 mlrd dollarni taşkil etgan; pul birligi — Belarus rubli.

Aholining asosiy qismini belaruslar taşkil etadi; ruslar, polyaklar, ukrainlar, tatarlar, yahudiylar ham yaşaydi. Imonlilarning köpçiligi pravoslav dinida. 16-asrda Yevropa Uygonişi va Reformatsiya Belarus madaniyatiga ta'sir qilgan.