Mustafo Kamol Otaturk

Mustafo Kamol Otaturk (asl ismi Mustafo; 1881–1938) — turk harbiy arbobi va davlat rahbari, Turkiya Respublikasining asosçisi va 1923-yildan umrining oxirigaça uning birinçi prezidenti. U Birinçi jahon uruşidan keyin mamlakatni bölib olinişdan saqlab qolgan milliy ozodlik harakatiga boşçilik qilgan, söngra Turkiyani dunyoviy respublikaga aylantirgan keng ölçamli islohotlarni amalga oşirgan. Uning siyosiy ğoyalari «kamolizm» (Turkiyada «otaturkçilik») nomi bilan maşhur.1

ÖzME'ga köra, Mustafo 1881-yilda Usmonli imperiyasi tarkibidagi Saloniki şahrida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, otasi Ali Rizo efendi kiçik zobit va amaldor, onasi Zubayda xonim bölgan. «Kamol» («kamolot, yetuklik») ismi unga maktabda berilgan deb hisoblanadi. U turli harbiy maktablarda öqigan va 1905-yilda Istanbuldagi Boş ştab akademiyasini tamomlagan, söng Şom, Falastin va Salonikida xizmat qilgan.

Salonikida u siyosiy faoliyatni boşlagan: ÖzME'ga köra, 1908-yilda Yoş turklarning «Ittihod va taraqqiy» jamiyatiga a'zo bölgan, keyinroq ulardan uzoqlaşgan. U Italiya-Turkiya uruşi (1911–1912), Bolqon uruşlari va Birinçi jahon uruşida qatnaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Gelibolu (Gallipoli) yarimorolini mudofaa qilişdagi roli uni keng tanitgan.

Usmonli davlati mağlub bölgaç, Antanta davlatlari uning hududini bölişga kirişgan. ÖzME'ga köra, Mustafo Kamol 1919-yil 19-mayda Anadolu (Anatoliya)ga kelib, Erzurum va Sivas qurultoylariga rahbarlik qilgan va xalqni bosqinçilarga qarşi kuraşga undagan. 1920-yil martida Istanbul ingliz qöşinlari tomonidan işğol qilingaç, milliy kuçlar Anqarada töplangan: 23-aprelda Turkiya Buyuk millat majlisi çaqirilib, u majlis va hukumat raisi etib saylangan. Istanbul hukumati esa uni isyonçi deb e'lon qilib, sirtdan ölimga hukm qilgan.

1921-yilda Sakarya daryosi böyidagi jangdagi ğalabadan söng Majlis unga marşal unvoni va «ğoziy» nomini bergan. 1922-yil oxirida turk armiyasi töliq ğalabaga erişgan; inglizça Vikipediyaga köra, natijalar Lozanna tinçlik şartnomasida mustahkamlangan.

Uning taşabbusi bilan 1922-yil 1-noyabrda sultonlik tugatilgan, 1923-yil 29-oktabrda Turkiya respublika deb e'lon qilingan, 1924-yil 3-martda xalifalik bekor etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Otaturk davrida dunyoviy fuqarolik kodeksi qabul qilingan, fes kiyiş taqiqlangan, minglab maktablar oçilgan, lotin alifbosiga asoslangan yangi turk yozuvi joriy etilgan va ayollar teng fuqarolik hamda siyosiy huquqlarga ega bölgan. Iqtisodiyotda davlat korxonalari tuzilib, birinçi beş yillik reja qabul qilingan. ÖzME'ga köra, Otaturk davlat taraqqiyotining olti asosiy tamoyilini işlab çiqqan; mamlakatda dinning siyosatdagi ta'siri çeklanib, Turkiya Ğarb namunasidagi dunyoviy davlatga aylantirila boşlagan.

1934-yilda familiyalar joriy qilingaç, parlament unga «Otaturk» — «turklarning otasi» familiyasini bergan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Otaturk harbiy yutuqlari, davlat qurilişi va islohotlari uçun yuksak baholanadi hamda mustamlakaçilikka qarşi harakatlarga ilhom bergan. Ayni paytda bir partiyali boşqaruv örnatgani, ozçiliklarga nisbatan qattiq siyosati va dunyoviylik yönalişi uçun tanqid ham qilinadi.

U 1938-yil 10-noyabrda Istanbulda, Dolmabahçe saroyida vafot etgan; prezidentlik lavozimini uzoq yillik boş vaziri Ismet Inönü egallagan. ÖzME'ga köra, Otaturk turkiy xalqlar tarixi, siyosat va harbiy işga oid köplab asarlar muallifi; Toşkentdagi köçalardan biri uning nomi bilan atalgan.