Aleksandr Puşkin

Aleksandr Sergeyeviç Puşkin (1799-yil 6-iyun, Moskva — 1837-yil 10-fevral, Sankt-Peterburg) — rus şoiri, dramaturgi va nasrnavisi, yangi rus adabiyotining asosçisi. Eski uslub böyiça u 26-mayda tuğilib, 29-yanvarda vafot etgan. Rusça Vikipediyaga köra, Puşkin rus adabiyotida realistik yönalişning asosini qöygan, adabiy tanqidçi, tarixçi, publitsist va naşriyotçi sifatida ham faoliyat yuritgan; u zamonaviy rus adabiy tilining asosçisi sanaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, köpçilik uni eng buyuk rus şoiri deb hisoblaydi.12

Otasi Sergey Lvoviç qadimiy rus zodagonlari oilasidan bölgan. ÖzME'ga köra, onasi Nadejda Osipovna Pyotr I saroyida tarbiyalangan afrikalik A. P. Gannibalning nabirasi edi. Bölajak şoirning sözga mehr qöyişida rus xalq qöşiq va ertaklarini yaxşi bilgan enagasi Arina Rodionovnaning ta'siri katta bölgan. 1811–1817-yillarda Puşkin Peterburg yaqinidagi Sarskoye Selo litseyida tahsil olgan; bu davr uning şoir va erksevar şaxs sifatida şakllanişida hal qiluvçi ahamiyatga ega bölgan. Birinçi şe'ri 1814-yilda matbuotda çiqqan. ÖzME'ga köra, litsey imtihonida öqigan şe'ri keksa şoir G. R. Derjavinni hayratga solgan. Litseydan söng Puşkin taşqi işlar kollegiyasida xizmat qilgan va «Erkinlik» (1817), «Çaadayevga» (1818), «Qişloq» (1819) kabi erkinlikni madh etuvçi şe'rlar yozgan. 1820-yilda «Ruslan va Lyudmila» dostoni naşr etilgan.

Erkinparvar şe'rlari tufayli 1820-yil mayida Aleksandr I Puşkinni janubga — Yekaterinoslavga surgun qilgan. Bu yerdan u general N. N. Rayevskiy oilasi bilan Kavkaz va Qrimga borgan. ÖzME'ga köra, janubda Bayron ta'sirida romantik dostonlar yaratilgan: «Kavkaz asiri» (1820–1821), «Aka-uka qaroqçilar» (1821–1822), «Boğçasaroy favvorasi» va «Lölilar». 1824-yilda şoir xizmatdan böşatilib, Pskov guberniyasidagi Mixaylovskoye qişloğiga, ota-onasining mulkiga surgun qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, qattiq nazorat ostida bölgan bu davrda u eng maşhur dramasi «Boris Godunov»ni (1825) yozgan. ÖzME'ga köra, Şekspir an'analariga tayangan bu tragediyada xalq va hokimiyat munosabati asar markaziga qöyilgan. Şu yillari «Graf Nulin» dostoni, «Qur'onga taqlid», «19-oktabr» kabi şe'rlar ham yaratilgan.

Şe'riy roman «Yevgeniy Onegin» ustida Puşkin qariyb sakkiz yil işlagan; Inglizça Vikipediyaga köra, u 1825–1832-yillarda qism-qism bosilgan, ÖzME'ga köra, töliq holda 1833-yilda çiqqan. ÖzME bu asarni rus adabiyotida yangi realistik tasvir usulini boşlab bergan voqea deb baholaydi: unda davrning muhim muammolari va kişilarning xarakterlari tarixiy va maişiy muhit fonida keng aks ettirilgan. 1828–1829-yillarda «Poltava» dostoni yozilgan.

1830-yil kuzida şoir oilaviy mulki Boldinoda vabo karantini tufayli uç oy qolib ketgan. «Boldino kuzi» deb ataluvçi bu davr uning ijodidagi eng serhosil pallalardan biri bölgan: «Belkin qissalari», «Xasis ritsar», «Motsart va Salyeri», «Toş mehmon», «Vabo paytidagi bazm» kabi «kiçik tragediyalar», «Kolomnadagi uy» dostoni va «Yevgeniy Onegin»ning sönggi boblari şu yerda yozilgan. 1831-yil fevralida Puşkin Natalya Gonçarovaga uylangan.

1830-yillarda Puşkin rus tarixiga çuqur qiziqqan. ÖzME'ga köra, u davlat arxivida Pyotr I tarixini örgangan, Pugaçyov qözğoloni bölib ötgan joylarga borib material töplagan; natijada «Pugaçyov tarixi» (1833), «Dubrovskiy» va «Kapitan qizi» (1836) asarlari yaratilgan. «Mis çavandoz» dostoni va «Pikovaya dama» qissasi ham şu yillarga mansub. Xalq ijodiga qiziqiş «Pop va uning xizmatkori Balda haqida ertak», «Baliqçi va baliq haqida ertak», «Oltin xörozça haqida ertak» kabi asarlarda namoyon bölgan. 1836-yilda u «Sovremennik» («Zamondoş») jurnalini çiqara boşlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1836-yil kuzida şoirning rafiqasi Natalya Nikolayevnaga nisbatan haqoratli mişmişlar tarqatilgan. Fransuz zobiti Jorj Dantes bilan munosabatlar keskinlaşib, 1837-yil 27-yanvarda (eski uslub) Qora daryoça böyida duel bölib ötgan. Dantes birinçi bölib ötgan va Puşkinni qorniga oğir yaralagan; şoir ikki kundan söng vafot etgan va Mixaylovskoye yaqinidagi Svyatogorsk monastirida dafn qilingan.

ÖzME'ga köra, Puşkin nafaqat yangi rus adabiyotiga, balki rus adabiy tilining şakllanişiga ham ulkan hissa qöşgan; uning ijodi musiqa, teatr, balet va rangtasvirning rivojiga katta ta'sir körsatgan. Asarlari asosida köplab operalar, baletlar va filmlar yaratilgan. ÖzME 20-asr özbek adabiyotida ham Puşkin ijodining ta'siri sezilarli ekanini qayd etadi; uning asarlari özbek tiliga köp bor tarjima qilingan, «Tanlangan asarlar» töplamlari Toşkentda 1954–1955 va 1999-yillarda naşr etilgan. Toşkentda şoir nomida köça bor, 1969-yilda tavalludining 170 yilligi munosabati bilan unga haykal örnatilgan.