Uilyam Şekspir

Uilyam Şekspir (inglizça William Shakespeare; 1564—1616) — ingliz dramaturgi va şoiri, ingliz tilida ijod qilgan eng buyuk yozuvçi va jahonning eng yirik dramaturglaridan biri sifatida tan olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, undan 38 pyesa (ayrimlari boşqa mualliflar bilan hamkorlikda yozilgan), 154 sonet, 4 doston va bir neça epitafiya qolgan; pyesalari barça yirik tillarga tarjima qilingan va boşqa har qanday dramaturg asarlaridan köra köproq sahnalaştiriladi.1

Şekspir Angliyaning Uorikşir grafligidagi Stratford-apon-Eyvon şahrida tuğilgan. ÖzME uning tuğilgan kunini 23-aprel deb körsatadi; Rusça Vikipediyaga köra esa aniq tuğilgan sanasi ma'lum emas, faqat 1564-yil 26-aprelda çöqintirilgani hujjatlarda saqlangan, 23-aprel esa an'anaga köra qabul qilingan. Otasi Jon Şekspir qölqopçi hunarmand bölib, şahar boşqaruvida turli lavozimlarda işlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Uilyam mahalliy grammatika maktabida lotin tilini örgangan bölişi mumkin, 18 yoşida Enn Xeteueyga uylanib, uç farzand — Syuzanna hamda egizaklar Xemnet va Juditni körgan.

1585—1592-yillar oraliğidagi hayoti deyarli ma'lum emas, tadqiqotçilar bu davrni «yöqolgan yillar» deb ataydi. ÖzME'ga köra, u taxminan 1585-yilda ona şahrini tark etib, birmunça vaqtdan keyin Londonga borgan va aktyor hamda dramaturg sifatida faoliyat boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1594-yildan uning pyesalarini faqat «Lord-kamerger xizmatkorlari» truppasi sahnalaştirgan, Şekspir esa uning a'zosi va hammuassisi bölgan. Truppa 1599-yilda Temza daryosining janubiy qirğoğida «Globus» teatrini qurgan, Yakov I taxtga çiqqaç esa «Qirol xizmatkorlari» deb atala boşlagan. ÖzME'ga köra, Şekspir truppada taxminan 15 yil aktyorlik qilgan, asosan ikkinçi darajali rollarni ijro etgan. Taxminan 1612-yilda u Stratfordga qaytgan va 1616-yil 23-aprelda şu yerda vafot etgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning sönggi uç pyesasi, ehtimol, Jon Fletçer bilan birga yozilgan.

ÖzME'ga köra, Şekspirning yoşlik yillarida yozgan «Venera va Adonis» (1593) va «Lukretsiya» (1594) dostonlari kitobxonlar tomonidan iliq kutib olingan. 1592—1600-yillarda yaratilgan sonetlari jahon lirikasining yuksak namunalari qatoridan örin olgan. Ular mavzu jihatidan ikki guruhga bölinadi: birinçi 126 sonet şoirning yaqin döstiga bağişlangan, 127—152-sonetlarda esa lirik qahramonning vafosiz sevgiliga muhabbati va iztiroblari kuylanadi.

Şekspir asarlarining naşr etilgan yillari ular yozilgan yoki sahnaga qöyilgan vaqtga har doim mos kelmaydi. Şu bois, ÖzME'ga köra, adabiyotşunoslar uning dramaturgiyasini tört davrga bölib örganadi:

• 1590—1594-yillar: ilk tragediya «Tit Andronik», «Xatolar komediyasi», «Qiyiq qizning tiyilişi» komediyalari, «Genrix VI» va «Riçard III» tarixiy xronikalari.
• 1594—1600-yillar: «Riçard II», «Genrix IV» xronikalari, «Yoz tunidagi tuş», «Venetsiya savdogari», «Yöq joydan çiqqan ğavğo», «Ön ikkinçi keça» komediyalari va «Romeo va Julyetta» tragediyasi.
• 1600—1608-yillar: buyuk tragediyalar davri — «Yuliy Sezar», «Hamlet», «Otello», «Qirol Lir», «Makbet», «Antoniy va Kleopatra», «Koriolan».
• 1609—1613-yillar: «Qiş ertagi», «Böron» romantik dramalari va «Genrix VIII» xronikasi.

ÖzME'ga köra, Şekspir syujetlarni Xolinşedning Angliya, Şotlandiya va Irlandiya tarixiga oid xronikasidan, Plutarxning «Qiyosiy tarjimai hollar» asaridan va italyan yozuvçisi Matteo Bandello hikoyalaridan olgan. «Romeo va Julyetta», «Hamlet», «Qirol Lir» syujetlari undan oldin ham sahnaga qöyilgan, lekin aynan Şekspir ularni umumbaşariy ğoyalarni ifodalovçi asarlarga aylantirgan. Uning dramalarida fojeali va kulgili lavhalar uyğunlaşadi, qahramonlarning xatti-harakatlari ijtimoiy, ma'naviy va ruhiy jihatdan asoslab beriladi. Komediyalari markazida esa har qanday tösiqni yengib ötuvçi muhabbat turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1623-yilda Şekspirning aktyor döstlari Jon Xeming va Genri Kondell uning pyesalari töplami — «Birinçi folio»ni naşr ettirgan; bu töplamsiz köp asarlari bizgaça yetib kelmagan bölardi. Şekspir hayotligida ham e'tirof qozongan, ammo uning şuhrati ayniqsa XIX asrda — romantiklar va viktoriançilar davrida ortgan; Bernard Şou bu haddan taşqari sajdani kinoya bilan «bardolatriya» deb atagan.

ÖzME'ga köra, özbek tomoşabini Şekspir bilan 1935-yilda Hamza nomidagi drama teatrida (hozirgi Özbek milliy akademik drama teatri) «Hamlet» qöyilgaç tanişgan. Keyinçalik özbek va rus teatrlarida «Otello», «Romeo va Julyetta», «Yuliy Sezar», «Qirol Lir», «Koriolan» kabi asarlari sahnalaştirilgan. Uning asarlarini Ğafur Ğulom, Yaşin, Uyğun, Şayxzoda, Turob Töla, Q. Mirmuhamedov tarjima qilgan, Jamol Kamol esa ularni bevosita ingliz tilidan özbekçaga ögirgan. Çölpon qilgan «Hamlet» tarjimasi özbek tarjima san'atining eng yaxşi namunalaridan biri hisoblanadi.