Lev Tolstoy

Lev Nikolayeviç Tolstoy (1828—1910) — rus yozuvçisi va mutafakkiri, jahon adabiyotidagi eng yirik romannavislardan biri. Rusça Vikipediyaga köra, uning ijodi rus va jahon realizmida yangi bosqiçni boşlab bergan va XIX asr klassik romani bilan XX asr adabiyoti orasida köprik vazifasini ötagan; uning diniy-axloqiy qaraşlari asosida «tolstoyçilik» oqimi vujudga kelgan. ÖzME'ga köra, Tolstoy Peterburg Fanlar akademiyasining muxbir a'zosi (1873) va faxriy akademigi (1900) bölgan.1

Tolstoy 1828-yil 9-sentabrda (eski uslubda 28-avgustda) Tula guberniyasidagi Yasnaya Polyana mulkida qadimiy zodagon oilada tuğilgan; u graf unvoniga ega edi. Rusça Vikipediyaga köra, otasi Nikolay Ilyiç Tolstoy, onasi knyaz Volkonskiylar xonadonidan bölib, Tolstoy erta yetim qolgan va qarindoşlari qölida tarbiyalangan. ÖzME'ga köra, u 1844—1847-yillarda Qozon universitetining arab-turk tillari, keyin huquqşunoslik fakultetlarida öqigan. Rusça Vikipediyaga köra, Tolstoy köp tillarni bilgan, jumladan tatar va turk tillarida ham erkin gaplaşgan.

1851—1853-yillarda u Kavkazda janglarda qatnaşgan, Qrim uruşi paytida qamaldagi Sevastopol himoyasida bölgan. 1855-yilda Peterburgga kelib, N. A. Nekrasovning «Sovremennik» jurnali va uning atrofidagi I. S. Turgenev, I. A. Gonçarov kabi yozuvçilar bilan yaqinlaşgan. Keyinçalik u umrining katta qismini Yasnaya Polyanada ötkazgan. Rusça Vikipediyaga köra, diniy qaraşlari va ularni tarğib qilgani uçun pravoslav çerkovidan çetlatilgan. Tolstoy bir neça bor adabiyot böyiça Nobel mukofotiga va Tinçlik mukofotiga nomzod qilib körsatilgan.

ÖzME'ga köra, hayotining sönggi yillari oğir ruhiy iztiroblarda keçgan. 1910-yil kuzida u Yasnaya Polyanani taşlab ketgan, yölda şamollab, 20-noyabrda Astapovo bekatida (hozirgi Lev Tolstoy bekati) vafot etgan va Yasnaya Polyanada dafn etilgan.

ÖzME'ga köra, Tolstoy bolaligida rus va arab xalq ertaklari, Puşkin şe'rlari ta'sirida şe'r yoza boşlagan. Uning ilk yirik asari — «Bolalik» (1852), «Ösmirlik» (1852—1854) va «Yoşlik» (1855—1857) qissalaridan iborat avtobiografik turkum; rejalaştirilgan törtinçi qism — «Yigitlik» yozilmay qolgan. Harbiy hayot taassurotlari «Sevastopol hikoyalari» (1855) töplamida aks etgan. «Kazaklar» qissasida (1863) yozuvçi xalq hayotini keng epik planda tasvirlaşga intilgan.

1863—1869-yillarda yozilgan «Uruş va tinçlik» epopeyasi Tolstoy ijodining çöqqilaridan biri hisoblanadi. ÖzME'ga köra, Napoleon uruşlari davrini (1805—1807 va 1812—1814-yillar) qamrab olgan bu asarda köp qahramonli epik voqealar personajlarning nozik ruhiy tasviri bilan birinçi marta bunday mahorat bilan uyğunlaşgan va natijada yangi tarixiy roman turi yaratilgan. 1870-yillarda yozilgan «Anna Karenina» romanida Kareninlar, Oblonskiylar va Levinlar oilalarining bir-biri bilan çatişgan taqdiri orqali jamiyatdagi axloqiy inqiroz körsatilgan; ÖzME qayd etişiça, yozuvçining xristianlik e'tiqodi qahramonlarga munosabatida ham seziladi.

1870-yillar oxirida çuqur ma'naviy burilişni boşdan keçirgan Tolstoy öz tabaqasi hayotining asoslarini qayta baholagan. Bu qaraşlar «Iqrornoma» (1880) va «E'tiqodim nimada?» (1884) asarlarida bayon etilgan. Şu davrda «Ivan Iliçning ölimi» (1886), «Kreyser sonatasi» (1889) qissalari, «Zulmat hokimiyati» dramasi (1886) va «Ma'rifat mevalari» komediyasi (1890) yaratilgan. Sönggi yirik asarlari — sud jarayoni haqidagi oddiy voqea asosida yozilgan «Tiriliş» romani (1889—1899), «Hojimurod» qissasi (1896—1904), «Tirik murda» dramasi va «Baldan söng» (1903) hikoyasi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda Tolstoyga qiziqiş uning hayotligidayoq boşlangan. 1887—1902-yillarda «Turkiston viloyatining gazeti»da uning «Odamlar nima bilan tirik?» va boşqa hikoyalari özbek tilida çop etilgan, 1889-yilda esa ma'rifatparvar Sattorxon Abduğafforov tarjimasida yozuvçi haqida maqola bosilgan. Tolstoyning bolalar uçun hikoyalari Saidrasul Aziziyning «Ustodi avval» (1902), Aliasqar Kalininning «Muallimi soniy» (1903), Abdulla Avloniyning «Birinçi muallim» (1909) va «Ikkinçi muallim» (1912) kabi darsliklariga kiritilib, usuli savtiya maktablarida öqitilgan.

Jadidlar Tolstoyni adolatparvar inson sifatida ham qadrlagan. Birinçi özbek advokati Ubaydulla Xöjayev 1909-yilda unga yomonlikka kuç bilan qarşilik körsatmaslik haqidagi ta'limoti xususida xat yozib, javob olgan; Abduvohid Qoriyev esa 1910-yilda Yasnaya Polyanaga borib, yozuvçi bilan bir neça bor suhbatlaşgan. ÖzME'ga köra, özbek kitobxonlari Tolstoy ijodi bilan 1930-yillardan keng tanişa boşlagan va uning barça asosiy asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.