Kosovo

Kosovo (rasman: Kosovo Respublikasi) — Janubi-Şarqiy Yevropada, Bolqon yarimorolida joylaşgan, qisman tan olingan davlat. Poytaxti — Priştina. Davlat tillari — alban va serb tillari. 2008-yil 17-fevralda Serbiyadan mustaqilligini bir tomonlama e'lon qilgan.

Zamonaviy Kosovo hududida qadimda illiriy qabilalari yaşagan. Inglizça Vikipediyada hududning yadrosini illiriy xalqi dardanlar taşkil etgani va ular tuzgan Dardaniya qirolligi miloddan avvalgi 1-asrda Rim imperiyasi tarkibiga kiritilgani aytiladi. 6-asrda slavyanlar joylaşdi, 9-asrga kelib slavyan aholisi nasroniylikni qabul qildi. 9–12-asrlarda hudud uçun Vizantiya, Bolgariya va ikki serb knyazligi — Raşka va Dukla kuraş olib bordi. 12-asr oxirida u serb davlati tarkibiga kirdi. 1389-yilgi Kosovo jangidan söng hudud Usmonlilarga qaram böldi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, Usmonlilar uni 1454-yilda töliq egalladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Usmonlilar hukmronligi 1912-yilgaça davom etdi.

1912–1913-yillardagi Bolqon uruşlaridan keyin Kosovo Serbiya tarkibiga kirdi. 1915-yilda uni Avstriya-Vengriya va Bolgariya qöşinlari egalladi. 1918-yilda hudud serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligiga, 1929-yilda Yugoslaviya tarkibiga kirdi. 1946-yilda Serbiya tarkibida Kosovo va Metoxiya avtonom ölkasi tuzildi. 1981-yilda Kosovoga respublika maqomi berilişini talab qilgan namoyişlar bostirildi, 1989-yilda esa avtonom maqomi sezilarli qisqartirildi. 1991-yil 22-sentabrda mustaqil Kosovo Respublikasi tuzilgani e'lon qilindi; uni birinçi bölib Albaniya tan oldi. 1996-yildan Kosovoni ozod qiliş armiyasi qurolli kuraş boşladi, 1998-yilda Yugoslaviya armiyasi jalb etildi. 1999-yilda NATO Yugoslaviyaga havo zarbalari berdi, serb qöşinlari çiqib ketdi va hudud BMT boşqaruvi ostiga ötdi.

2008-yil 17-fevralda mustaqillik e'lon qilindi. 2010-yil 22-iyulda BMT Xalqaro sudi mustaqillik e'loni qonuniy ekanini bildirdi. Serbiya Kosovoni öz hududi deb biladi.

Kosovo dengizga çiqiş imkoni yöq davlat bölib, maydoni 10 887 km². Hududning katta qismini toğlar egallaydi. Şimolda balandligi 2000 metrdan oşadigan Kopaonik toğlari, janubi-şarqda Makedoniya (Şimoliy Makedoniya) bilan çegarada Şar-Planina joylaşgan. Ğarbda Proklete (Şimoliy Alban Alp) toğlari bor. Eng baland çöqqisi — Velika-Rudoka (2658 m), eng past nuqtasi — Oq Drin daryosi (297 m). Hududda ikki yirik tekislik — şarqda Kosovo tekisligi va ğarbda Metoxiya tekisligi mavjud. Eng uzun daryolari — Oq Drin, Janubiy Morava va Ibar. Iqlimi asosan kontinental bölib, örta dengiz va alp ta'sirlari seziladi. Örtaça oylik harorat yanvarda 0 °C dan iyulda 22 °C gaça özgaradi.

Kosovo — parlament respublikasi. Davlat rahbari — prezident; materialda 2021-yil 4-apreldan Vjosa Osmani lavozimda ekani aytilgan. Hukumatni boş vazir boşqaradi. Parlament — Milliy Majlis 120 deputatdan iborat, 20 örin milliy ozçiliklar (serblar, turklar, aşkallar, lölilar) vakillariga ajratilgan. Ma'muriy jihatdan 7 okrug va 30 munitsipalitetga bölinadi.

Aholining taxminan 92 foizini albanlar, 5 foizini serblar taşkil etadi; qolganlari lölilar, bosniyaliklar va boşqalar. Aholi soni özbekça Vikipediyada 1 771 996 kişi (2024), inglizça Vikipediyada esa taxminan 1,6 million deb berilgan. Şimoliy qismdagi serb aholi amalda Priştina hokimiyatiga böysunmaydi. Serbiya konstitutsiyasiga köra, Kosovo Serbiyaning Kosovo va Metoxiya avtonom ölkasi hisoblanadi. Kosovoni tan olgan davlatlar soni özbekça Vikipediyada 2018-yilga kelib 120 tadan oşgani, inglizça Vikipediyada esa kamida 110 ta BMT a'zosi tan olgani aytiladi. Özbekiston Kosovoni tan olmagan.

Yalpi içki mahsuloti 2018-yilda 6,7 milliard dollar bölgan. Taşqi qarz YaIMning 35 foizini taşkil etadi. YaIMning 70 foizi xizmatlar sohasida şakllanadi. Hududda rux, nikel, kobalt, boksit, magnezit va boşqa foydali qazilma konlari bor; lignit zaxirasi 15 milliard tonna. Poyabzal sanoati eksportga mahsulot çiqaradi. Köp fuqarolar Yevropaning rivojlangan davlatlarida mehnat qiladi. Asosiy savdo şeriklari — Makedoniya, Serbiya, Germaniya va Turkiya. Temir yöllari uzunligi — 334 km. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Kosovo Xalqaro valyuta jamğarmasi va Jahon banki guruhi a'zosi.