Vladimir Mayakovskiy

Vladimir Vladimiroviç Mayakovskiy (1893-yil 19-iyul, Bağdati, Kutaisi guberniyasi — 1930-yil 14-aprel, Moskva) — rus şoiri, dramaturg, kinossenariy muallifi va rassom, XX asr rus şe'riyatining eng yirik vakillaridan biri. ÖzME tuğilgan joyini Kutaisi şahri deb körsatadi; rusça Vikipediyaga köra, u Kutaisi guberniyasidagi Bağdati qişloğida tuğilgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, Mayakovskiy kambağallaşgan dvoryan oilasida dunyoga kelgan, Kutaisi gimnaziyasida öqigan va gruzin tilini yaxşi bilgan. 1906-yilda otasi vafot etgaç, oila Moskvaga köçgan; bu yerda u gimnaziyada öqişni davom ettirgan, ammo tölov qilinmagani uçun öqişdan çetlatilgan. 1908–1909-yillarda inqilobiy faoliyati sababli uç marta hibsga olingan va Butirka qamoqxonasida qariyb olti oy yotgan; aynan şu yerda u jiddiy şe'r yoza boşlagan.

ÖzME'ga köra, 1911-yilda Mayakovskiy Moskvadagi rassomlik, haykaltaroşlik va me'morçilik bilim yurtiga kirgan va şu yili rus futuristlarining taşkilotçisi David Burlyuk bilan tanişgan.

Şoirning ilk şe'ri 1912-yilda futuristlarning «Jamoat didiga tarsaki» töplamida bosilgan. ÖzME'ga köra, u simvolizm va akmeizm estetikasini rad etib, Aleksandr Blok kabi tan olingan şoirlarning tajribasiga tanqidiy qaragan. 1913-yilda «Vladimir Mayakovskiy» tragediyasi yozilgan, «Men!» nomli ilk kitobi çiqqan. Ilk davr ijodida «Şimdagi bulut» (1914–1915) dostoni alohida örin tutadi: unda şaxsiy muhabbat keçinmalari keng ijtimoiy va kosmik miqyosga kötarilgan. 1915-yilda Osip va Lilya Briklar bilan tanişuvi şoir taqdirida hal qiluvçi ahamiyat kasb etgan.

Mayakovskiy 1917-yilgi Oktabr töntarişini xayrixohlik bilan qarşi olgan va «Söl marş» (1918) kabi şe'rlarida davr ruhini ifodalagan. «Misteriya-buff» pyesasini yozgan, «Pul uçun tuğilmagan», «Xonim va bezori» filmlari ssenariylarini yaratib, ularda boş rollarni öynagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1919–1921-yillarda u Rossiya telegraf agentligi (ROSTA) uçun taşviqot-satirik plakatlar — «ROSTA derazalari»ni şe'r va rasm bilan bezagan, 1923–1925-yillarda «LEF» jurnalini muharrirlik qilgan.

ÖzME'ga köra, şoir bu yillarda ijodini bolşeviklar ğoyalariga töla bağişlagan va ularni jamiyatni xudbinlik, poraxörlik, mansabparastlik kabi illatlardan xalos etuvçi kuç deb bilgan. Ayni paytda yangi tuzumda ham amalparast va byurokratlar köpayayotganini körib, ularni «Qandala» (1928) va «Hammom» (1929) satirik pyesalarida foş etgan. Bu asarlar tez orada sahnadan olib taşlanib, 1953-yilgaça qöyilmagan.

1924–1925-yillarda Mayakovskiy Fransiya, Kuba, Meksika va AQŞda bölgan; «Amerikani kaşf etişim» oçerkida bu mamlakatning qudratidan hayratlanişi bilan birga pul hamma narsaning mezoniga aylanganini tanqid qilgan. Uning «Juda soz!» (1927) dostoni va «Baralla ovoz bilan» (1928–1930) asarlari ham şu davrga oid.

Rusça Vikipediyaga köra, 1930-yilda şoir oğir ruhiy ahvolda bölgan: pyesalari muvaffaqiyatsizlikka uçragan, proletar yozuvçilari uyuşmasi (RAPP) tanqidiga uçragan, ijodiy keçasiga rasmiy doiralardan heç kim kelmagan, xorijga çiqişga ruxsat berilmagan. ÖzME'ga köra, u işongan davlat tizimi byurokratik apparatga aylanib borayotgan, şaxsiy hayotida ham iztirob kuçaygan edi. 1930-yil 14-aprelda Mayakovskiy Moskvada özini otib öldirgan.

ÖzME'ga köra, Mayakovskiyning isyonkor şe'riyati Lui Aragon, Pablo Neruda, Nozim Hikmat, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon kabi turli xalqlar şoirlariga ta'sir körsatgan; yangi şakl va ifoda vositalarini izlaşda uning tajribasi muhim örin tutgan. Biroq ÖzME şe'riyatning siyosatlaşuvi va mafkura quroliga aylanişida ham uning ta'siri katta bölganini qayd etadi. Ğafur Ğulom, Maqsud Şayxzoda va Asqad Muxtor uning «Juda soz!» va boşqa asarlarini özbek tiliga tarjima qilgan.