Fridrix Nitsşe

Fridrix Vilgelm Nitsşe (nemisça Friedrich Wilhelm Nietzsche; 1844-yil 15-oktabr, Rekken, Saksoniya — 1900-yil 25-avgust, Veymar) — nemis faylasufi, klassik filolog, madaniyat tanqidçisi va bastakor. ÖzME uni hayot falsafasining namoyandasi sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, uning asarlari zamonaviy falsafaga, ayniqsa ekzistensializm, postmodernizm va poststrukturalizm kabi kontinental falsafa maktablariga, şuningdek san'at, adabiyot va siyosiy fikrga çuqur ta'sir körsatgan.1

Nitsşe Lyutsen yaqinidagi Rekken qişloğida lyuteran ruhoniysi oilasida tuğilgan. ÖzME'ga köra, u diniy muhitda ulğaygan, bolaligida Injil parçalari va çerkov qöşiqlarini ta'sirli ijro etgani uçun döstlari uni «kiçkina pastor» deb ataşgan; ön yoşidan şe'r yoza boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, otasi 1849-yilda vafot etgan, bola onasi qölida tarbiyalangan va 1858-yildan nufuzli Pforta gimnaziyasida öqigan.

ÖzME'ga köra, 1864–1868-yillarda Bonn va Leypsig universitetlarida tahsil olgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1869-yilda, 24 yoşida Bazel universitetining klassik filologiya kafedrasiga professor etib tayinlangan va bu lavozimni egallagan eng yoş kişi bölgan. Uzoq yillik kasallik tufayli 1879-yilda işni taşlagan; keyingi ön yil içida asosiy asarlarining köpini yozgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1889-yilda Nitsşe ruhiy inqirozga uçrab, psixiatriya şifoxonasiga yotqizilgan. Umrining qolgan yillarini avval onasi, 1897-yildan keyin singlisi Elizabet Förster-Nitsşe qaramoğida ötkazgan va 1900-yilda Veymarda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Nitsşening ilk kitobi «Fojianing musiqa ruhidan tuğilişi» 1872-yilda çiqqan. Unda u borliqning ikki asosini — hayotiy, ehtirosli, fojiaviy ibtidoni hamda muşohadali, mantiqiy, aqliy ibtidoni bir-biriga qarama-qarşi qöygan; Rusça Vikipediya bu juftlikni apollon va dionis kuçlari deb ataydi. Kitobni zamondoşlari ilmiy bölmagan asar sifatida qabul qilgan. 1873–1876-yillarda yozilgan «Bevaqt mulohazalar»da u David Ştraus va tarixiylik tarafdorlarini tanqid qilib, Artur Şopengauer va Rixard Vagnerni uluğlagan, biroq köp ötmay Vagnerdan uzoqlaşgan.

Nitsşening eng maşhur asari — «Zardöşt şunday degan edi: hamma uçun va heç kim uçun kitob». ÖzME'ga köra, uning birinçi qismi 1883-yilda çiqqan, töliq naşri esa 1892-yilda amalga oşgan. Muallif bu kitobni insoniyatga berilgan eng çuqur asar deb hisoblagan. U asosiy dasturiy asari sifatida «Hokimiyatga iroda» kitobini möljallagan, ammo uni tugatolmagan: ÖzME'ga köra, qoldirilgan qaydlar va aforizmlarni singlisi va Peter Gast tartibga keltirib, 1906-yilda naşr ettirgan.

ÖzME uning boşqa asarlari qatorida «Tarixning hayot uçun foydasi va zarari haqida» (1874), «Erkin fikrlovçilar uçun kitob» (1876–1878), «Tong yalliği» (1881), «Quvnoq bilim» (1882) va «Axloqning kelib çiqişi» (1887) ni sanaydi.

ÖzME'ga köra, Nitsşe falsafasiga Şopengauerning iroda metafizikasi va Darvinning yaşaş uçun kuraş haqidagi ta'limoti kuçli ta'sir körsatgan. U hayotni inkor etuvçi qadriyatlarni yöqqa çiqaradigan yangi inson idealini izlagan va yaqinlaşib kelayotgan nigilizmga javob topişga uringan. Rusça Vikipediyaga köra, uning asosiy ğoyalari qatoriga hokimiyatga iroda, «öta odam» (Übermensch), abadiy qaytiş, «Xudoning ölimi» haqidagi fikr, xristian axloqining genealogik tanqidi, janoblar va qullar axloqi nazariyasi hamda haqiqatni turli nuqtai nazarlar orqali tuşuniş — perspektivizm kiradi. ÖzME'ga köra, u «barça qadriyatlarni qayta baholaş» talabini ilgari surgan.

Nitsşe falsafani tizimli risolalar emas, aforizm va badiiy obrazlar orqali bayon etgan; ÖzME uni aforizmlar ustasi va öziga xos uslubli şoir deb ataydi. Şu sababli uning fikrlari turliça talqin qilinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Nitsşe vafotidan söng qölyozmalarini singlisi Elizabet saqlagan va naşrga tayyorlagan. U nemis millatçiligi ruhida ularni ança özgartirgan, bu esa faylasufning keyinçalik fasizm va natsional-sotsializm bilan boğlanişiga sabab bölgan, garçi Nitsşe özi antisemitizm va millatçilikka oçiqdan qarşi çiqqan. 20-asr tadqiqotçilari bu talqinlarni rad etgan va asarlarining tuzatilgan naşrlarini çiqargan.