Anatol Frans

Anatol Frans (fransuzça Anatole France; asl ismi Fransua Anatol Tibo; 1844–1924) — fransuz yozuvçisi, şoir va adabiyotşunos-tanqidçi, Fransiya akademiyasi a'zosi (1896) va 1921-yilgi adabiyot böyiça Nobel mukofoti laureati. Inglizça Vikipediyaga köra, kinoyali va şubhaçi qaraşlari bilan ajralib turgan Frans öz davrida ideal fransuz adibi deb hisoblangan, kitoblarining bir neçtasi eng köp sotilgan asarlar qatoriga kirgan.12

Frans 1844-yil 16-aprelda Parijda tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning otasi Buyuk fransuz inqilobi tarixiga oid kitoblar sotiladigan dökon egasi bölgan. Yoş Anatol iyezuitlar kollejida qiyinçilik bilan öqigan va bitiruv imtihonlarini faqat yigirma yoşida topşira olgan. 1866-yildan u mustaqil ravişda pul topa boşlagan: ÖzME'ga köra, adabiy faoliyati bibliografik kataloglarga izohlar, ensiklopediyalar uçun maqola va taqrizlar yozişdan boşlangan. 1870–1871-yillardagi Fransiya-Prussiya uruşida qisqa muddat harbiy xizmatda bölgan. 1876-yildan ön tört yil davomida Fransiya Senati kutubxonasi direktorining örinbosari lavozimida işlagan; bu unga adabiyot bilan şuğullaniş imkonini bergan.

Frans 1924-yil 12-oktyabrda Sen-Sir-syur-Luarda vafot etgan va Parij yaqinidagi Neyi-syur-Sen qabristonida dafn qilingan.

1860-yillarda u «Parnas» adabiy guruhiga yaqinlaşgan; ÖzME'ga köra, bu ta'sir uning şe'riy töplami «Oltin dostonlar» (1873) va «Korinf töyi» (1876) dramatik dostonida seziladi. Keyin u nasrga ötgan. Keksa filolog olimning kundaligi şaklida yozilgan «Silvestr Bonnarning jinoyati» (1881) romani unga katta şuhrat keltirgan. «Tais» (1890) romanida yozuvçi falsafiy va axloqiy fikrlarini ifodalaş uçun ilk xristianlik davriga murojaat qilgan.

ÖzME'ga köra, 1890-yillarda yaratilgan «Salamandra» (1892), «Janob Jerom Kuanyarning mulohazalari» (1893) kabi asarlarda donişmand abbat Kuanyar timsoli orqali muallif 18-asr qirollik Fransiyasiga ham, öz zamonasi voqeligiga ham munosabat bildirgan; bu asarlarda syujetdan köra falsafiy muşohadalar ustun turadi. «Qizil gul» (1894) romanida his-tuyğuga asoslangan muhabbatning mörtligi haqidagi fikr ilgari surilgan. Rusça Vikipediyaga köra, keyinroq tarixçi olim Berjere boş qahramon bölgan «Zamonaviy tarix» turkumi yaratilgan; unda Dreyfus işi, saylov kampaniyalari va viloyat amaldorlarining fitnalari aks etgan.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, 1898-yilda Frans Dreyfus işida faol qatnaşgan va Emil Zolyaning «Men ayblayman» maktubini birinçilardan bölib imzolagan. Şundan söng u islohotçi, keyinroq sotsialistik doiralarga yaqinlaşgan, işçilar uçun ma'ruzalar ötkazgan. ÖzME'ga köra, u 1905-yilgi rus inqilobini qöllab-quvvatlagan va Rossiya xalqlari bilan döstlik jamiyatini tuzib, unga boşçilik qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1920-yilda u yangi tuzilgan Fransiya Kommunistik partiyasini qöllagan.

ÖzME'ga köra, 1905–1907-yillardagi inqilobning mağlubiyati Fransning qaraşlarida pessimizmni kuçaytirgan va bu uning keyingi satirik romanlarida aks etgan. «Pingvinlar oroli» (1908) Fransiya tarixining parodiyasi bölib, unda yarim kör abbat Mael adaşib pingvinlarni çöqintiradi va ulardan butun bir jamiyat paydo böladi. «Xudolar taşna» (1912) romani fransuz inqilobiga, «Fariştalar isyoni» (1914) esa ijtimoiy satiraga bağişlangan. Söng yozuvçi bolalik va ösmirlik xotiralariga murojaat qilib, «Kiçkina Pyer» (1918) va «Gullagan hayot» (1922) asarlarini yaratgan. U ikki jildli «Janna d'Ark hayoti» (1908) tarixiy tadqiqotining ham muallifi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1921-yilda Nobel mukofoti Fransga «uslubining nafisligi, çuqur insonparvarligi va haqiqiy gall temperamenti bilan ajralib turuvçi ajoyib adabiy yutuqlari uçun» berilgan, mukofot pulini esa u Rossiyadagi oçlarga xayriya qilgan. Uning «Tais» asari asosida Jyul Massne opera yaratgan. ÖzME'ga köra, Fransning «Başariyat tarixi» hikoyasini Oybek özbek tiliga tarjima qilgan.