Memorial inşootlar
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Memorial inşootlar (lotinça memorialis — «xotiraga oid») — taniqli şaxslar, halok bölgan qahramonlar yoki muhim tarixiy voqealar xotirasini abadiylaştiriş uçun quriladigan me'moriy va badiiy obidalar. Bu turkumga haykallar, maqbaralar, qabr toşlari, sağanalar, ehromlar, zafar arklari, şuningdek bir ansamblga birlaşgan me'moriy-haykaltaroşlik majmualari kiradi. Rusça Vikipediyada memorial xotira joyi, yodgorlik yoki biror kimsa yoxud voqea xotirasiga ötkaziladigan tadbir sifatida ta'riflanadi.1
Qadimgi va örta asrlar
13ÖzME'ga köra, xotira inşootlarining eng qadimgi namunalari Misr ehromlaridir. Miloddan avvalgi 4-asrda Galikarnasda barpo etilgan şoh Mavsol qabri keyinçalik «maqbara» deb ataladigan butun bir inşoot turiga nom va namuna bölgan. Qadimgi Rimda harbiy ğalabalar xotirasiga zafar arklari va ustunlar tiklangan, Qadimgi Xitoyda esa memorial darvozalar va qabr majmualari qurilgan.
Şarq me'morçiligida ham bunday obidalar köp. ÖzME ular qatorida Hindistondagi Tojmahalni, Örta Osiyodagi Somoniylar maqbarasi, Amir Temur maqbarasi, Pahlavon Mahmud maqbarasi, Yassaviy majmuasi va Şohizinda ansamblini tilga oladi.
Yangi davr
13ÖzME'ga köra, 18–19-asrlarda Yevropada an'anaviy portret haykallar örniga tabiiy manzara, boğ va park bilan uyğunlaşgan yodgorliklar köproq quriladigan bölgan; fransuz me'mori E. L. Bulle va nemis me'mori F. Jilli bunday loyihalar muallifi sifatida tanilgan. 19-asr davomida ampir uslubini eklektika siqib çiqargan va natijada haddan taşqari haşam bilan bezatilgan inşootlar paydo bölgan. Bunga Rimdagi Viktor Emmanuil II yodgorligi (1885–1911, me'mori J. Sakkoni) misol bölaoladi.
20-asrning 10–30-yillarida köp yodgorliklar Birinçi jahon uruşi qurbonlariga bağişlangan. ÖzME ularda modern an'analari va milliy romantizm ta'siri kuçli bölganini, inson qiyofasi ramziy tarzda tasvirlanganini qayd etadi; Rigadagi Birodarlik qabristoni ansambli (1924–1936) şular jumlasidan. Şu davrda neoklassik ruh ham keng tarqalgan: Vaşingtondagi Linkoln memoriali (1914–1922) va Jefferson memoriali (1939–1941) bunga yaqqol misol.
Ikkinçi jahon uruşidan keyin
13ÖzME'ga köra, xotira majmualarining eng keng qurilişi Ikkinçi jahon uruşidan söng boşlangan va köp mamlakatlarda davlat ahamiyatidagi iş sifatida qaralgan. Faşizm qurbonlari, uruşda halok bölganlar va milliy tarixdagi muhim voqealarga atalgan murakkab ansambllar ba'zan mahzun, ba'zan esa ruhlantiruvçi şakllarda yaratilgan. Rim yaqinidagi Via Appia majmuasi (1951), Mostardagi halok bölgan harbiylar memoriali (1960–1965) va Buxenvald konslageri örnidagi yodgorlik (1958) şular qatoriga kiradi. Bunday inşootlar nafaqat qurbonlarni eslatadi, balki tarixga ongli munosabat va insonni qadrlaş tuyğusini ham tarbiyalaydi. ÖzME'ga köra, zamonaviy majmualarda muzey ekspozitsiyasidan köra inşootning me'moriy yaxlitligi, tabiiy relyefga moslaşgani va ramziy-umumlaşma obrazlar ustunlik qiladi.
Özbekistonda
13Özbekistonda 1941–1945-yillarda halok bölgan jangçilar xotirasiga köplab memoriallar qurilgan. ÖzME'ga köra, Toşkentdagi harbiylar qabristonida uruşda yaralanib vafot etgan va şu yerda dafn qilinganlarga atalgan me'moriy-haykaltaroşlik ansambli (1978–1986) barpo etilgan; Nukus (1970), Çirçiq (1972), Guliston va boşqa şaharlarda ham şunday yodgorliklar bor. 1970-yilda oçilgan «Jasorat» majmuasi 1966-yilgi Toşkent zilzilasi oqibatlarini bartaraf etişga bağişlangan.
Mustaqillik yillarida buyuk ajdodlar xotirasini abadiylaştiriş uçun yangi majmualar qurilgan. ÖzME'ga köra, Alişer Navoiy (1991) va Ahmad al-Farğoniy (1998) yodgorliklari, «Xotira maydoni» (1998), «Şahidlar xotirasi» (1999), Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi va Temuriylar tarixi davlat muzeyi şular jumlasidandir. Ularni bezaşda yoğoç va ganç öymakorligi kabi milliy amaliy san'at an'analaridan keng foydalanilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Memorial inşootlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3619 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMemorial inşootlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3619
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3619
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Мемориалru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 412–413-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 412–413-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.