Juzjon

Juzjon, Guzgon — Afğonistonning şimolidagi tarixiy viloyat va örta asrlarda mavjud bölgan mahalliy hokimlik. Hozir şu nom bilan atalgan Javzjon (Jouzjon) viloyati bor. Inglizça Vikipediyaga köra, nom «Guzgon» yoki köplik şaklida «Guzganon» deb ham yozilgan; şarqşunos Vladimir Minorskiy uni «yonğoq» ma'nosidagi sözdan keltirib çiqargan — hudud bugun ham yonğoği bilan tanilgan.12

Tarixiy Juzjonning çegaralari doimiy bölmagan. ÖzME'ga köra, 10-asrda u keng hududni egallagan: ğarbda Garçiston va Marv, şarqda Balx, Toxariston va Bomiyon, janubda Ğur va Bust, şimolda Amudaryo bilan çegaradoş edi. Inglizça Vikipediyaga köra, tarixiy viloyatga Maymana, Andxoy, Şibirğon va Saripul şaharlari atrofidagi yerlar kirgan. Bu hudud Örta Osiyo dalalari va Eron yassitoğligi oraliğida yotgani uçun unumdor vodiylarda ötroq aholi, yaylovlarda esa köçmanlar yaşagan; Eron va Örta Osiyo örtasida harakatlangan qöşinlar ham köpinça şu yerdan ötgan.

ÖzME'ga köra, Juzjon nomi «Şohnoma»da Turon şohi Afrosiyob bilan boğliq voqealar munosabati bilan tilga olinadi. Xitoy manbalarida, xususan «Tanşu»da, u Xu-çje-kyen deb atalib, uning hukmdori ellik ming kişilik qöşinga ega bölgani va Toxaristonning turkiy yabğusiga tobe ekani aytiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 7-asr boşida viloyat Toxariston tarkibida hisoblangan, 653/654-yillarda esa arablar uni egallagan.

Arablargaça va undan keyin ham mahalliy hokimlar «guzgon-xudot» unvonini yuritgan. ÖzME qayd etişiça, xalifalik davrida viloyatdan bor-yöği 152 ming dirham xiroj olingan.

10-asrda Juzjonni mahalliy Fariğuniylar sulolasi boşqargan. ÖzME'ga köra, ular şunçalik qudratli bölganki, Somoniylarga xiroj tölamay, faqat sovğa-salom jönatib turgan. Mazkur sulola saroyida yaratilgan noma'lum muallifning «Hudud ul-olam» geografik asari Juzjon hukmdorini zamonasining eng obröli, dono va bilimdon hukmdorlaridan biri deb ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Fariğuniylar san'at va adabiyot homiylari sifatida tanilgan, «Hudud ul-olam» ham aynan ular saroyining mahsulidir.

ÖzME'ga köra, 9-asrda viloyat poytaxti Anbar şahri (hozirgi Saripul) bölgan va unda xalifalik noibi qarorgohi joylaşgan. 10-asrda Fariğuniylarning qişki qarorgohi Anbarda, yozgisi Gurzuvon şahrida bölgan. Anbar boy savdo markazi sanalgan: unda maşhur «guzgon terisi» işlab çiqarilib, boşqa mamlakatlarga sotilgan, şaharda zarbxona va katta jome masjidi bölgan.

Fariğuniylar hokimiyati qulagaç, Mahmud Ğaznaviy Juzjonni öz saltanatiga qöşib olgan; ÖzME bu voqeani 1019-yilga sanaydi, Inglizça Vikipediya esa sulola amiri 1016-yilda öz askarlari tomonidan öldirilganini qayd etadi. ÖzME'ga köra, 1198-yil aprelida viloyat qoraxitoylar hujumiga uçragan, 13-asr boşida möğullar, 14–15-asrlarda Temuriylar qöliga ötgan. 16-asrda şayboniylar, 17-asrda aştarxoniylar hukmronligi ostida Balx mulki tarkibida bölgan. 18-asr örtalaridan Durroniylar davlatiga, 1919-yildan esa mustaqil Afğonistonga qaraydi.

Rusça Vikipediyaga köra, hozirgi Javzjon viloyati şarqda Balx, ğarbda Foryob, janubda Saripul viloyatlari, şimolda Turkmaniston bilan çegaradoş. Markazi — Şibirğon şahri. Aholisining asosiy qismini özbeklar va tojiklar taşkil etadi, viloyatda gaz sanoati rivojlangan. Viloyat ön bitta tumanga bölinadi.