Yevgeniy Polivanov

Yevgeniy Dmitriyeviç Polivanov (1891–1938) — rus tilşunosi, şarqşunos va adabiyotşunos, yaponşunoslik, turkiyşunoslik va umumiy tilşunoslik rivojiga katta hissa qöşgan olim. Rusça Vikipediyaga köra, u yapon tili fonologiyasini jahon fanida birinçi bölib tasvirlagan, yapon aksentologiyasi va tarixiy fonetikasiga asos solgan, til taraqqiyoti haqida özining nazariyasini yaratgan; yapon, xitoy, dungan, turkman, özbek va qozoq tillari grammatikalarining muallifi bölgan. U turli darajada 18 tilni bilgan va 30 dan ortiq til materiallari ustida işlagan.1

ÖzME'ga köra, Polivanov 1891-yil 12-martda (eski uslubda 28-fevralda) Smolensk şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u kambağallaşgan zodagon oilasida dunyoga kelgan va bolaligi Rigada ötgan. 1911-yilda Şarq akademiyasini yapon tili böyiça, 1912-yilda Peterburg universitetining tarix-filologiya fakultetini tamomlagan. Ilmiy qaraşlari Ivan Boduen de Kurtene va Lev Şerba ta'sirida şakllangan. 1914–1916-yillarda Yaponiyaga uç marta safar qilib, yapon şevalarini joyida örgangan va Peterburg universitetida yapon tili böyiça privat-dotsent bölgan. ÖzME'ga köra, 1917–1918-yillarda Taşqi işlar xalq komissarligida, 1920-yilda Şimoliy viloyat axborot byurosining şarq bölimida xizmat qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Polivanov 1921–1926-yillarda Turkistonda işlagan. ÖzME'ga köra, u 1921-yilda Toşkentga yuborilib, Turkiston Respublikasi Davlat ilmiy kengaşi raisining örinbosari va universitet professori bölgan, 1923-yildan esa Örta Osiyo xalqlari tillarini faol tadqiq eta boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, u fanni mahalliy tillarda ommalaştiriş tarafdori bölgan, Toşkent universitetini «turkiylaştiriş» haqida ma'ruza qilgan, arab yozuvining kamçiliklarini körsatib, turkiy yozuvlarni lotin alifbosiga ötkaziş işida qatnaşgan, rus maktablari uçun özbek tili va milliy maktablar uçun rus tili darsliklarini yozgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1929-yilda Polivanov akademik N. Ya. Marrning sovet tilşunosligida hukmron bölgan «tilga oid yangi ta'limot»iga oçiqdan qarşi çiqqan va natijada Moskva hamda Leningradda maqola çiqariş va ma'ruza öqiş imkonidan mahrum bölgan. Şundan söng u Özbekistonga köçib, 1929-yil oxirida Samarqanddagi Özbekiston davlat ilmiy-tadqiqot institutiga işga kirgan. ÖzME esa olimning Samarqandga 1926-yilda kelib, Madaniy quriliş ilmiy-tadqiqot institutida işlaganini va 1931-yilda institut bilan birga Toşkentga köçganini yozadi. Rusça Vikipediyaga köra, şu yillarda u özbek tili morfologiyasi va ilmiy grammatikasi bilan şuğullangan, Marğilon, Samarqand, Xiva, Qoşğar va boşqa joylarning şevalarini tavsiflagan hamda özbek adabiy tiliga Toşkent, Samarqand va Farğonaning «eronlaşgan» (singarmonizmsiz) şahar şevalari asos qilib olinişi kerak, degan xulosaga kelgan.

1934-yilda Polivanov Qirğizistonga köçib, Frunzedagi (hozirgi Bişkek) Til va yozuv institutida professor bölib işlagan. Rusça Vikipediyaga köra, şu davrda u qirğiz xalq eposi «Manas»ni tarjima qilgan.

ÖzME'ga köra, Polivanov 1937-yil 2-avgustda hibsga olingan (rusça Vikipediyada 1-avgust). Rusça Vikipediyaga köra, u trotskizmda, keyinroq Yaponiya foydasiga josuslikda ayblangan, ammo sudda aybini tan olmagan. 1938-yil 25-yanvarda Moskvada otib taşlangan va 1963-yilda oqlangan.

ÖzME'ga köra, Polivanov lingvistik poetika, syujetlarning bir milliy adabiyotdan boşqasiga köçişi, «Manas» kabi folklor asarlari ustida tadqiqotlar olib borgan, 20 dan ortiq kitob va köplab maqolalari bilan umumiy tilşunoslik, yaponşunoslik, xitoyşunoslik va turkiyşunoslik taraqqiyotiga hissa qöşgan. Qamoqqa olinganidan söng uning qölyozmalari musodara qilinib, yöq qilingan. ÖzME'ga köra, ular orasida «Özbek tilining tadrijiy tarixi», «Xorazmdagi özbek şevalarining muxtasar oçerki», özbek tili grammatikasi va dialektologiyasiga oid materiallar bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, olimning özi asarlarining faqat yigirmadan biri naşr etilganini aytgan; uning işlariga qiziqiş 1960-yillardan Sovet Ittifoqi, Fransiya va Yaponiyada qayta uyğongan.