Ötroqlik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 213–215-b. — ziyouz.com

Ötroqlik — ma'lum bir hududda uzoq vaqt turğun hayot keçiriş tarzi, köçmançilikning aksi. qadimiy toş davri (paleolit)ga mansub yodgorliklarda ötkazilgan arxeologik qazişmalardan aniqlanişiça, Ö. ilk toş davrining sönggi bosqiçlaridayoq (mil. av. 500— 150 ming yilliklar) yuzaga kela boşlagan. Bir neça 100 ming yilliklarni qamragan odamzodning uzoq ötmişida hayot taqozosi bilan şakllanib, uning odatiy turmuş tarziga aylangan Ö., şubhasiz, tabiatning injiq ekologik holati bilan uzviy boğliq holda keçgan. Ö. şakşubhasiz, dastavval tabiatga mutlaq boqim bölgan noçor inson hayotida yemak izlab topiş, ularni qölga kiritiş va iste'mol qilişdek tirikçilik yölidagi asosiy muammoni birgalikda köpçilik bilan hal qilişda muhim örin tutgan. Şu bilan bir qatorda Ö. odamzodning ijtimoiy va ma'naviy hayotida keskin özgarişlarga olib kelgan. Çunki kişilik tarixining tadrijiy taraqqiyoti davomida Ö.ning umumiy holati va hayotiy mohiyati özgarib borgan. Şu boisdan Ö. şakllaniş, muqimlaniş va rivojlaniş kabi bosqiçlarni ötagan.

Arxeologik tadqiqotlardan ma'lum bölişiça, Ö. Özbekiston hududlarida, ayniqsa, örta paleolit davri (mustye — mil. av. 150—60 ming yilliklar) hamda yuqori paleolit (mil. av. 50—12 ming yilliklar) mobaynida sodir bölgan muzlik davrlarining tabiiy şaroitida muqimlaşadi. Uzoq davr davomida bir joyda keçgan ötroq ovçilik oqibatida ibtidoyy maskan sahnlari ostida qalin madaniy qatlamlar hosil bölgan. Bunday madaniy qatlamlar Ö. va u bilan boğliq keçgan ibtidoiy odam töda va töplarining hayotini örganişda nodir manba hisoblanadi. Madaniy qatlam qatlarida saqlangan aşyoviy topilmalar (toş qurollar, turli xil hayvonlarning minerallaşgan suyaklari, ösimlik qoldiqlari va boşqalar) ibtidoiy odamlarning turmuş tarzi bilan bir qatorda uzoq ötmişning tabiati, xususan, ob havosi, flora va faunasining umumiy manzarasidan guvohlik beradi. Mas, Toşkent viloyatining Ohangaron vodiysida Qizilolmasoy yoqasida qayd etilgan Kölbuloq makonida ötkazilgan arxeologik qazişmalardan ma'lum bölişiça, yodgorlik ostida 20 m dan oşiqroq qalinlikda madaniy qatlam yuzaga kelgan. Aşyoviy topilmalarning guvoxlik berişiça, ÇatqolQurama toğ etaklarida qaror topgan bu ibtidoiy maskanda odamzod köl yoqasida qariyb 500 ming yil davomida muqim yaşab ovçilik bilan şuğullangan. Jahon arxeologiyasida Kölbuloq makoni noyob yodgorliklar qatoridan örin olgan.

Ö. davriga mansub yodgorlik Toşkent viloyatining Böstonliq tumanida joylaşgan Obirahmat ğorida qayd etilib, örganilgan. U mil. av. 55—35 ming yilliklarga mansub. Obirahmat ğorida hosil bölgan madaniy qatlamning qalinligi qariyb 10 m ga boradi. Yuqori paleolit davriga oid bu qadimiy maskanda istiqomat qilgan eng qadimiy ovçilar 20 ming yildan ziyodroq muddatda muqim ötroq holda turli hayvonlar: arxar, buğu va boşqalarni ov qiliş bilan kun keçirganlar. Qayd etilgan antropologik (boş çanoq bölagi, tişlar va yelka suyaklar kabi) topilmalar Obirahmat ğoridan boşpana sifatida foydalanişgan qadimiy ovçilar aqlli odam (poto 8ar1yep8)ga mansub ekanidan dalolat bermoqda. Şubhasiz odam tödalarining ming yilliklar oşa bir joyda muttasil birgalikda yaşaşi — Ö. tufayli qadimiy odamni hozir zamon insonlari qiyofasiga kirib borişga imkon berdi, balki ayollar bilan erkaklar örtasida mehnat taqsimotini yuzaga keltirib, ularning ijtimoiy hayotiga ham kuçli ta'sir etdi. Ö. odam tödalari örtasida oila va uruğdoşlik munosabatlari şakllanişiga olib keldi.

Ö. hozirgi Özbekiston hududlarida, ayniqsa, neolit va jez davrlari (mil. av. 4—2 ming yilliklar)da kengayib, ovçilikdan çorvaçilikka, termaçilikdan dehqonçilikka ötildi. Ayrim vodiy va mintaqalarda bu xöjaliklar asosida tarix sahnasida qator arxeologik madaniyatlar şakllandi (q. Kaltaminor madaniyati, Tuzkon madaniyati, Joytun madaniyati, Sarazm, Sopollitepa, Zamonbobo madaniyati, Tozaboğyop madaniyati, Suvyorgan madaniyati, Amirobod madaniyati va boşqalar). Daryo vodiylari böylab bir neçta ötroq qişloqlar yuzaga kelib, ayrim dehqonçilik vohalari şakllana boşladi. Odamzod endilikda tabiat boqimidan, yaratuvçilik bosqiçiga köçdi. Odamzodning ijtimoiy hayotida uruğaymoqçilik munosabatlari takomillaşib, ota uruğdoşligi (patriarxat) davri boşlandi. Vohalarda ötroq dehqon jamoalari taşkil topdi. Jez davri oxirlarida dehqonçilik va çorvaçilik kengayib, xöjalik yuritişning hayotiy asosiy yönalişiga aylandi, hunarmandçilikning turli tarmoklari (kulolçilik, misgarlik, yoğoçsozlik, qurolsozlik va boşqalar tarmoqlari) rivoj topdi. Ayni vaqtda ketmon (motiga) bilan ekin yerlarini ağdarib, ularga işlov beriş, daryo tarmoqlari, soy jilğalaridan kanal qazib çiqarib, suğorma dehqonçilikka ötildi. Surxondaryo vodiysida Sopollitepa va Jarqöton, Samarqand yaqinida Sarazm yodgorligida qazib oçilgan guvala va paxsadan bino qilingan bir xonali uy va atrofi devor bilan öralgan istehkomli turar joylarning qoldiqlari; Xorazm, Buxoro, Toşkent va Farğona vodiysining ayrim tumanlarida tadqiq etilgan yarim yertöla şaklidagi boşpanalar; mehnat va jangovar qurollar, zebziynat buyumlari, yorğuçoq va yorma toşlar hamda suğoriş tarmoqlarining quruq izlari mil. av. 2 ming yillikka mansub ötroqlikning aşyoviy qoldiqlaridir.

Mil. av. 1-ming yillikning boşlari (temir davri)da işlab çiqaruvçi xöjaliklarda qurol va asboblar yasaşda temirdan foydalanişga ötilişi, dehqonçilik va çorvaçilikdan hunarmandçilikning alohida xöjalik sifatida ajralişi taraqqiyotning turli tarmoqlari rivoj topib, qadimiy şaharlar (Samarqand, Buxoro, Xiva, Keş, Naxşab, Kat va boşqalar) qad kötaradi. Ötroq suğorma dehqonçilik madaniyati kengayişi asosida ötroq qişloq jamoalari rivojlaniş yöliga ötib, u ötroq, dehqonçilik, şaharsozlik va daşt yöli böylab çorvaçilik kabi 3 yönalişda taraqqiy eta boşlaydi. Şunday qilib, Ö. tufayli tamaddunga asos solinadi. Natijada şaharsozlik rivoj topib, şaharlarning soni ortadi va gavjumlaşadi. Hatto yirik şaharlar ayrim dehqonçilik vohalarining markaziga aylanadi. Şaharlarda içki ayirboş savdo va mintaqalararo taşqi savdo yuzaga keladi. Şu bilan bir qatorda daryo va soylardan yirik suğoriş t|armoqlari çiqarilib, suğorma dehqonçilik maydonlari kengayadi, mulkçilikning jamoa, xususiy va ibodatxonalarga tegişli yerlar kabi turli şakllari paydo böladi/ Ayrim voha, elyurt boşqaruvining öziga xos tizimlari yuzaga kelib, dastlabki harbiy demokratik davlatlar taşkil topadi (Xorazm, Baqtriya davlatlari, Suğd va Çoç konfederatsiyasi va boşqalar).

Qad. va örta asrlar davomida Markaziy Osiyoning keng hududlarini öz tasarrufi ostida birlaştirgan va 3 taraqqiyot yönalişi (ötroq dehqonçilik, şaharsozlik, köçmançilik) asosida şakllanib rivoj topgan Qanğ, Kuşon, Eftaliylar, Turk xoqonligi, Somoniylar, Qoraxoniylar, Amir Temur va Temuriylar kabi yirik davlatlar taşkil topadi.

Şubhasiz, bu davrlarda vodiy va voha aholisining asosiy qismi (xorazmliklar, baxtarliklar, suğdiylar, farğonaliklar va çoçliklar) ötroq yaşab, dehqonçilik va hunarmandçilik bilan hayot keçirganlar. Vohalarga tutaşgan daştu çöllarda istiqomat qilgan qabilalar esa çorvaçilik bilan şuğullanib, ötloq yaylovlar oralab bir yerdan ikkinçi yerga köçib yurganlar. Vohalar atrofida yaryuvçi aholi esa yarim Ö.da yaşab, ularning xöjaligida çorvaçilik bilan bir qatorda dehqonçilik ham muhim örin tutgan. qadimiy va örta asrlarda hunarmandçilik, dehqonçilik mamlakatlararo taşqi savdo aloqalarining yanada kengayib gavjumlaşuvi bilan Ö. yanada kuçayib, dehqonçilik qişloqlari va hunarmandçilik şaharlarining soni köpayib, ular gavjumlaşgan. Biroq, aholining ma'lum bir qismi (asosan, çöl va daştliklar) to 20-asrga qadar köçmançilik bilan kun keçirganlar. Yillar ötişi bilan, ötroq xalqlar madaniyatining ta'siri ostida, köçmançi va yarim ötroq bölib qolgan aholi vohalar atrofidagi joylarni egallab, şu yerlarda asta-sekin ötroqlaşib qolgan.

Özbek xalqining asosiy qismi qadimdan ötroq yaşab kelgan. Bular yuqori madaniyatga erişgan Örta Osiyo xalqlari bölib, dehqonçilik, hunarmandçilik, me'morlik, yozuv va boşqalar madaniyat turlari juda taraqqiy etgan. U dehqonçilik, hunarmandçilik va şaharsozlik madaniyatini yuqori darajaga kötarib, yuksak davlatçilikni barpo etgan.

Ad:. Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1961; Suleymanov R.X., Statistiçeskoye izuçeniye kulturm grota ObiRaxmat, T., 1972: Bun iyotov 3 .M., AnuşteginXorazmşohlar davlati (1087—1231), T., 1998; Grot ObiRaxmat, Novosibirsk, 2004.

Abdulahad Muhammadjonov.

Q.: Joytun madaniyati, Kaltaminor madaniyati, Sarazm, Sopollitepa, Suvyorgan madaniyati, Tozaboğyop madaniyati, Tuzkon madaniyati, Zamonbobo madaniyati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎТРОҚЛИК — маълум бир ҳудудда узоқ вақт турғун ҳаёт кечириш тарзи, кўчманчиликнинг акси. қадимий тош даври (палеолит)га мансуб ёдгорликларда ўтказилган археологик қазишмалардан аниқланишича, Ў. илк тош даврининг сўнгги босқичларидаёқ (мил. ав. 500— 150 минг йилликлар) юзага кела бошлаган. Бир неча 100 минг йилликларни қамраган одамзоднинг узоқ ўтмишида ҳаёт тақозоси билан шаклланиб, унинг одатий турмуш тарзига айланган Ў., шубҳасиз, табиатнинг инжиқ экологик ҳолати билан узвий боғлиқ ҳолда кечган. Ў. шакшубҳасиз, даставвал табиатга мутлақ боқим бўлган ночор инсон ҳаётида емак излаб топиш, уларни қўлга киритиш ва истеъмол қилишдек тирикчилик йўлидаги асосий муаммони биргаликда кўпчилик билан ҳал қилишда муҳим ўрин тутган. Шу билан бир қаторда Ў. одамзоднинг ижтимоий ва маънавий ҳаётида кескин ўзгаришларга олиб келган. Чунки кишилик тарихининг тадрижий тараққиёти давомида Ў.нинг умумий ҳолати ва ҳаётий моҳияти ўзгариб борган. Шу боисдан Ў. шаклланиш, муқимланиш ва ривожланиш каби босқичларни ўтаган.

Археологик тадқиқотлардан маълум бўлишича, Ў. Ўзбекистон ҳудудларида, айниқса, ўрта палеолит даври (мустье — мил. ав. 150—60 минг йилликлар) ҳамда юқори палеолит (мил. ав. 50—12 минг йилликлар) мобайнида содир бўлган музлик даврларининг табиий шароитида муқимлашади. Узоқ давр давомида бир жойда кечган ўтроқ овчилик оқибатида ибтидойй маскан саҳнлари остида қалин маданий қатламлар ҳосил бўлган. Бундай маданий қатламлар Ў. ва у билан боғлиқ кечган ибтидоий одам тўда ва тўпларининг ҳаётини ўрганишда нодир манба ҳисобланади. Маданий қатлам қатларида сақланган ашёвий топилмалар (тош қуроллар, турли хил ҳайвонларнинг минераллашган суяклари, ўсимлик қолдиқлари ва бошқалар) ибтидоий одамларнинг турмуш тарзи билан бир қаторда узоқ ўтмишнинг табиати, хусусан, об ҳавоси, флора ва фаунасининг умумий манзарасидан гувоҳлик беради. Мас, Тошкент вилоятининг Оҳангарон водийсида Қизилолмасой ёқасида қайд этилган Кўлбулоқ маконида ўтказилган археологик қазишмалардан маълум бўлишича, ёдгорлик остида 20 м дан ошиқроқ қалинликда маданий қатлам юзага келган. Ашёвий топилмаларнинг гувохлик беришича, ЧатқолҚурама тоғ этакларида қарор топган бу ибтидоий масканда одамзод кўл ёқасида қарийб 500 минг йил давомида муқим яшаб овчилик билан шуғулланган. Жаҳон археологиясида Кўлбулоқ макони ноёб ёдгорликлар қаторидан ўрин олган.

Ў. даврига мансуб ёдгорлик Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ туманида жойлашган Обираҳмат ғорида қайд этилиб, ўрганилган. У мил. ав. 55—35 минг йилликларга мансуб. Обираҳмат ғорида ҳосил бўлган маданий қатламнинг қалинлиги қарийб 10 м га боради. Юқори палеолит даврига оид бу қадимий масканда истиқомат қилган энг қадимий овчилар 20 минг йилдан зиёдроқ муддатда муқим ўтроқ ҳолда турли ҳайвонлар: архар, буғу ва бошқаларни ов қилиш билан кун кечирганлар. Қайд этилган антропологик (бош чаноқ бўлаги, тишлар ва елка суяклар каби) топилмалар Обираҳмат ғоридан бошпана сифатида фойдаланишган қадимий овчилар ақлли одам (пото 8ар1еп8)га мансуб эканидан далолат бермоқда. Шубҳасиз одам тўдаларининг минг йилликлар оша бир жойда муттасил биргаликда яшаши — Ў. туфайли қадимий одамни ҳозир замон инсонлари қиёфасига кириб боришга имкон берди, балки аёллар билан эркаклар ўртасида меҳнат тақсимотини юзага келтириб, уларнинг ижтимоий ҳаётига ҳам кучли таъсир этди. Ў. одам тўдалари ўртасида оила ва уруғдошлик муносабатлари шаклланишига олиб келди.

Ў. ҳозирги Ўзбекистон ҳудудларида, айниқса, неолит ва жез даврлари (мил. ав. 4—2 минг йилликлар)да кенгайиб, овчиликдан чорвачиликка, термачиликдан деҳқончиликка ўтилди. Айрим водий ва минтақаларда бу хўжаликлар асосида тарих саҳнасида қатор археологик маданиятлар шаклланди (қ. Калтаминор маданияти, Тузкон маданияти, Жойтун маданияти, Саразм, Сополлитепа, Замонбобо маданияти, Тозабоғёп маданияти, Сувёрган маданияти, Амиробод маданияти ва бошқалар). Дарё водийлари бўйлаб бир нечта ўтроқ қишлоқлар юзага келиб, айрим деҳқончилик воҳалари шакллана бошлади. Одамзод эндиликда табиат боқимидан, яратувчилик босқичига кўчди. Одамзоднинг ижтимоий ҳаётида уруғаймоқчилик муносабатлари такомиллашиб, ота уруғдошлиги (патриархат) даври бошланди. Воҳаларда ўтроқ деҳқон жамоалари ташкил топди. Жез даври охирларида деҳқончилик ва чорвачилик кенгайиб, хўжалик юритишнинг ҳаётий асосий йўналишига айланди, ҳунармандчиликнинг турли тармоклари (кулолчилик, мисгарлик, ёғочсозлик, қуролсозлик ва бошқалар тармоқлари) ривож топди. Айни вақтда кетмон (мотига) билан экин ерларини ағдариб, уларга ишлов бериш, дарё тармоқлари, сой жилғаларидан канал қазиб чиқариб, суғорма деҳқончиликка ўтилди. Сурхондарё водийсида Сополлитепа ва Жарқўтон, Самарқанд яқинида Саразм ёдгорлигида қазиб очилган гувала ва пахсадан бино қилинган бир хонали уй ва атрофи девор билан ўралган истеҳкомли турар жойларнинг қолдиқлари; Хоразм, Бухоро, Тошкент ва Фарғона водийсининг айрим туманларида тадқиқ этилган ярим ертўла шаклидаги бошпаналар; меҳнат ва жанговар қуроллар, зебзийнат буюмлари, ёрғучоқ ва ёрма тошлар ҳамда суғориш тармоқларининг қуруқ излари мил. ав. 2 минг йилликка мансуб ўтроқликнинг ашёвий қолдиқларидир.

Мил. ав. 1-минг йилликнинг бошлари (темир даври)да ишлаб чиқарувчи хўжаликларда қурол ва асбоблар ясашда темирдан фойдаланишга ўтилиши, деҳқончилик ва чорвачиликдан ҳунармандчиликнинг алоҳида хўжалик сифатида ажралиши тараққиётнинг турли тармоқлари ривож топиб, қадимий шаҳарлар (Самарқанд, Бухоро, Хива, Кеш, Нахшаб, Кат ва бошқалар) қад кўтаради. Ўтроқ суғорма деҳқончилик маданияти кенгайиши асосида ўтроқ қишлоқ жамоалари ривожланиш йўлига ўтиб, у ўтроқ, деҳқончилик, шаҳарсозлик ва дашт йўли бўйлаб чорвачилик каби 3 йўналишда тараққий эта бошлайди. Шундай қилиб, Ў. туфайли тамаддунга асос солинади. Натижада шаҳарсозлик ривож топиб, шаҳарларнинг сони ортади ва гавжумлашади. Ҳатто йирик шаҳарлар айрим деҳқончилик воҳаларининг марказига айланади. Шаҳарларда ички айирбош савдо ва минтақалараро ташқи савдо юзага келади. Шу билан бир қаторда дарё ва сойлардан йирик суғориш т|армоқлари чиқарилиб, суғорма деҳқончилик майдонлари кенгаяди, мулкчиликнинг жамоа, хусусий ва ибодатхоналарга тегишли ерлар каби турли шакллари пайдо бўлади/ Айрим воҳа, элюрт бошқарувининг ўзига хос тизимлари юзага келиб, дастлабки ҳарбий демократик давлатлар ташкил топади (Хоразм, Бақтрия давлатлари, Суғд ва Чоч конфедерацияси ва бошқалар).

Қад. ва ўрта асрлар давомида Марказий Осиёнинг кенг ҳудудларини ўз тасарруфи остида бирлаштирган ва 3 тараққиёт йўналиши (ўтроқ деҳқончилик, шаҳарсозлик, кўчманчилик) асосида шаклланиб ривож топган Қанғ, Кушон, Эфталийлар, Турк хоқонлиги, Сомонийлар, Қорахонийлар, Амир Темур ва Темурийлар каби йирик давлатлар ташкил топади.

Шубҳасиз, бу даврларда водий ва воҳа аҳолисининг асосий қисми (хоразмликлар, бахтарликлар, суғдийлар, фарғоналиклар ва чочликлар) ўтроқ яшаб, деҳқончилик ва ҳунармандчилик билан ҳаёт кечирганлар. Воҳаларга туташган дашту чўлларда истиқомат қилган қабилалар эса чорвачилик билан шуғулланиб, ўтлоқ яйловлар оралаб бир ердан иккинчи ерга кўчиб юрганлар. Воҳалар атрофида ярювчи аҳоли эса ярим Ў.да яшаб, уларнинг хўжалигида чорвачилик билан бир қаторда деҳқончилик ҳам муҳим ўрин тутган. қадимий ва ўрта асрларда ҳунармандчилик, деҳқончилик мамлакатлараро ташқи савдо алоқаларининг янада кенгайиб гавжумлашуви билан Ў. янада кучайиб, деҳқончилик қишлоқлари ва ҳунармандчилик шаҳарларининг сони кўпайиб, улар гавжумлашган. Бироқ, аҳолининг маълум бир қисми (асосан, чўл ва даштликлар) то 20-асрга қадар кўчманчилик билан кун кечирганлар. Йиллар ўтиши билан, ўтроқ халқлар маданиятининг таъсири остида, кўчманчи ва ярим ўтроқ бўлиб қолган аҳоли воҳалар атрофидаги жойларни эгаллаб, шу ерларда аста-секин ўтроқлашиб қолган.

Ўзбек халқининг асосий қисми қадимдан ўтроқ яшаб келган. Булар юқори маданиятга эришган Ўрта Осиё халқлари бўлиб, деҳқончилик, ҳунармандчилик, меъморлик, ёзув ва бошқалар маданият турлари жуда тараққий этган. У деҳқончилик, ҳунармандчилик ва шаҳарсозлик маданиятини юқори даражага кўтариб, юксак давлатчиликни барпо этган.

Ад:. Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1961; Сулейманов Р.Х., Статистическое изучение культурм грота ОбиРахмат, Т., 1972: Бун иётов 3 .М., АнуштегинХоразмшоҳлар давлати (1087—1231), Т., 1998; Грот ОбиРахмат, Новосибирск, 2004.

Абдулаҳад Муҳаммаджонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.