Qipçoq tillari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com
Qipçoq tillari - turkiy til lar oilasining ğarbiy xun tarmogiga mansub bir qança ölik va jonli tillar guruhi. Q.t., öz navbatida, 3 guruhçaga bölinadi: 1) sof qipçoq guruhçasi — qad. qipçoq (kuman) ölik tilini (q. Qipçoq tili) hamda hoz. jonli qaraim, qoraçoy-bolqor, qrim-tatar, qömiq tillarini öz içiga oladi; 2) qipçoq-bulğor guruhçasi — örta asrlarda amalda bölgan ğarbiy oltin örda (ölik) adabiy tilini hamda hoz. jonli tatar va boşqird tillarini öz içiga oladi; 3) qipçoq-nöğay guruhçasi — faqat hoz. jonli nöğay, qozoq, qoraqalpoq tillarini, şuningdek, özbek tilining qipçoq şevalarini qamrab oladi.
Q.t.ning rivojlaniş tarixida 3 davr farqlanadi: möğullar bosqinigaça bölgan davr, möğullar bosqinidan keyingi xonliklar (Oltin Örda, Qozon, Astraxan, Qrim, Sibir) davri hamda Ğarbiy Osiyo va Şarqiy Yevropaning katta qismini, jumladan, mazkur xonliklar hududini Rossiya bosib olgandan keyingi davr. Bu davrlar qipçoqlarning turli hududlarda turli xalqlar bilan qöşni bölib yaşaşlari, turli dinlarni qabul qilişlari tufayli Q.t. leksikasida röy bergan özgarişlar, qisman fonetik-grammatik özgarişlar bilan ajralib turadi. Mas, tatar va boşqirdlar islom dini va arab yozuvini qabul qilganliklari sababli tatar va boşqird tillarida arabça va forsça leksik birliklar; qaraimlar yahudiylik dini va qad. yahudiy yozuvini qabul qilganliklari tufayli qaraim tilida qad. yahudiy tili unsurlari uçraydi.
Hoz. jonli Qt.ning har biri öziga xos fonetik, grammatik, leksik xususiyatlarga, öz yozuv tarixiga ega (q. Boşqird tili, Nögai tili, Tatar tili, Qaraim tili, Qozoq tili, Qo raqalpoq tili, Qoraçoy-bolqor tili, Qrimtatar tili, Qömiq tili). Mazkur tillarda hoz. kunda 20 mln.dan ortiqroq kişi sözlaşadi.
Abduvahob Madvaliyev, Isroil Pölatov.
Q.: Boşqird tili, Qaraim tili, Qipçoq tili, Qozoq tili, Qoraçoy-Bolqor tili, Qrimtatar tili, Qömiq tili, Tatar tili
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИПЧОҚ ТИЛЛАРИ - туркий тил лар оиласининг ғарбий хун тармогига мансуб бир қанча ўлик ва жонли тиллар гуруҳи. Қ.т., ўз навбатида, 3 гуруҳчага бўлинади: 1) соф қипчоқ гуруҳчаси — қад. қипчоқ (куман) ўлик тилини (қ. Қипчоқ тили) ҳамда ҳоз. жонли қараим, қорачой-болқор, қрим-татар, қўмиқ тилларини ўз ичига олади; 2) қипчоқ-булғор гуруҳчаси — ўрта асрларда амалда бўлган ғарбий олтин ўрда (ўлик) адабий тилини ҳамда ҳоз. жонли татар ва бошқирд тилларини ўз ичига олади; 3) қипчоқ-нўғай гуруҳчаси — фақат ҳоз. жонли нўғай, қозоқ, қорақалпоқ тилларини, шунингдек, ўзбек тилининг қипчоқ шеваларини қамраб олади.
Қ.т.нинг ривожланиш тарихида 3 давр фарқланади: мўғуллар босқинигача бўлган давр, мўғуллар босқинидан кейинги хонликлар (Олтин Ўрда, Қозон, Астрахан, Қрим, Сибирь) даври ҳамда Ғарбий Осиё ва Шарқий Европанинг катта қисмини, жумладан, мазкур хонликлар ҳудудини Россия босиб олгандан кейинги давр. Бу даврлар қипчоқларнинг турли ҳудудларда турли халқлар билан қўшни бўлиб яшашлари, турли динларни қабул қилишлари туфайли Қ.т. лексикасида рўй берган ўзгаришлар, қисман фонетик-грамматик ўзгаришлар билан ажралиб туради. Мас, татар ва бошқирдлар ислом дини ва араб ёзувини қабул қилганликлари сабабли татар ва бошқирд тилларида арабча ва форсча лексик бирликлар; қараимлар яҳудийлик дини ва қад. яҳудий ёзувини қабул қилганликлари туфайли қараим тилида қад. яҳудий тили унсурлари учрайди.
Ҳоз. жонли Қт.нинг ҳар бири ўзига хос фонетик, грамматик, лексик хусусиятларга, ўз ёзув тарихига эга (қ. Бошқирд тили, Нўгаи тили, Татар тили, Қараим тили, Қозоқ тили, Қо рақалпоқ тили, Қорачой-болқор тили, Қримтатар тили, Қўмиқ тили). Мазкур тилларда ҳоз. кунда 20 млн.дан ортиқроқ киши сўзлашади.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Исроил Пўлатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.