Qasim Tinistanov

Qasim Tinistanov (qirğizça: Kasim Tinistanov; 1901–1938) — qirğiz olimi, şoiri va davlat arbobi. Uni lotin alifbosiga asoslangan qirğiz yozuvining asosçisi (1927—1940) deb hisoblaşadi.

Tinistanov 1901-yil 10-sentabrda Semireçye viloyati Prjeval tumani Çirpiqti qişloğida (hozirgi Issiqköl viloyati, Qirğiziston) tuğilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, otasi Tinistan Markatayev kam yerli dehqon bölib, öğliga arab savodini özi örgatgan. Inglizça Vikipediyada ham u arab yozuvini otasidan örgangani aytiladi.

U Sazanovkadagi maktabda va 1914–1916-yillarda Prjevaldagi rus-tuzem maktabida öqigan. 1924-yilda Toşkentdagi Qozoq-qirğiz ta'lim institutini tamomlagan. Alaş partiyasi a'zosi bölgan. Özbekça Vikipediyada 1924-yildan KPSS (b) a'zosi bölgani, rusça Vikipediyada esa 1924-yil 28-avgustda VKP(b) safida turgani va keyinçalik Alaş partiyasiga aloqadorlik ayblovi bilan partiyadan uç marta çiqarilgani yoziladi.

1923-yilda arab alifbosiga asoslangan islohot qilingan qirğiz alifbosini tuzdi; 1924-yilda uning „Okuu kitebi“ öqiş kitobi, keyinroq alifbo kitoblari naşr etildi. 1923–1924-yillarda Qora-qirğiz ilmiy komissiyasi a'zosi böldi, „Aq jöl“ gazetasi, „Jas qayrat“ va „Sana“ jurnallari bilan hamkorlik qildi. 1925-yilda Turkiston Respublikasi Ilmiy komissiyasi Akademik markazining Qirğiziston viloyat bölimi raisi böldi.

1925-yil avgustidan 1927-yilgaça „Erkin-Too“ gazetasi muharriri böldi. 1926-yilda Bokudagi I Turkologiya qurultoyida qirğiz yozuvini lotin alifbosiga ötkaziş böyiça ma'ruza qildi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1928-yilda uyğur tili uçun alifbo işlab çiqqan va dungan alifbosi loyihasini tuzgan.

1927–1930-yillarda Qirğiz ASSR maorif xalq komissari böldi. 1928–1931-yillarda özi taşkil etgan „Jani madaniyat jolunda“ jurnalining boş muharriri edi. 1930-yildan Qirğiziston madaniy quriliş institutida ilmiy xodim, keyin direktor böldi. 1932-yildan pedagogika institutida dars berdi (dotsent, 1936-yildan professor). Qirğiz tilşunosligi, terminologiya va grammatikaga oid asarlar yozdi; inglizça Vikipediyada uning „Morfologiya“ (1934) va „Sintaksis“ (1936) darsliklari tilga olinadi.

U şe'rlar muallifi: „Qasim irlarining jiynagi“ (1925) töplami, „Internatsional“ va I. A. Krilov masallarining tarjimalari bor. 1934-yildan SSSR Yozuvçilar uyuşmasi a'zosi edi.

Özbekça va rusça manbalarga köra, 1937-yil 1-avgustda hibsga olindi va 4-avgustda partiyadan çiqarildi. Unga Turon ijtimoiy partiyasiga a'zolik va aksilinqilobiy, millatçilik ğoyalarini tarğib qilişda ayblov qöyildi. 1938-yil 6-noyabrga ötar keçasi SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasining sayyor majlisi uni qatl etişga hukm qildi va öşa kuni otib taşlandi. Inglizça Vikipediyada hibsga olingan sana 1938-yil 1-avgust deb körsatilgan.

U 1957-yil 1-oktyabrda reabilitatsiya qilindi, 1958-yil 22-yanvarda partiyaga tiklandi. Çon-Toş qatağon qurbonlari yodgorlik majmuasiga qayta dafn etildi. Oilasi: xotini Turdububu, öğillari Tendik va Erkindik, qizi Birdik.

Uning surati 1994 va 1997-yillardagi 10 sömlik banknotlarda tasvirlangan. Issiqköl davlat universiteti, Bişkekdagi markaziy köça va gimnaziya uning nomi bilan ataladi. 2001-yil 27-avgustda vafotidan keyin Qirğiziston Prezidentining „20-asrdagi ulkan ilmiy yutuqlari uçun“ faxriy oltin medali bilan taqdirlangan.