Muhammad Haydar Duğlot

Mirzo Muhammad Haydar Duğlot (1499 yoki 1500 – 1551) — tarixçi, davlat arbobi va harbiy sarkarda. «Tarixi Raşidiy» asari va «Jahonnoma» nomli turkiy şe'riy risola muallifi.

Muhammad Haydar duğlot qabilasidan bölgan möğul zodagonlari xonadonida tuğilgan. Otasi Muhammad Husayn köragon, onasi Xub Nigorxonim Yunusxonning kiçik qizi va Boburning onasi Qutluğ Nigorxonimning singlisi edi. Şu sababli u Boburga xola tomondan amakivaçça bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada «köragon» unvoni möğulça «kuyov» sözidan olingani, ya'ni Çingiziylar bilan quda-andaçilikni bildirgani aytiladi.

Tuğilgan yeri va yili haqida manbalar bir xil emas. Özbek Vikipediyasida 1499-yil, Toşkent körsatilgan; rus Vikipediyasida Toşkentda 1500-yilda tuğilgani yoziladi, şu bilan birga uning Yorkandni öz vatani deb bilgani qayd etilgan; ingliz Vikipediyasida taxminan 1499/1500-yil deyiladi.

Otasi Şayboniyxon buyruği bilan qatl etilgaç, yoş Muhammad Haydarning hayoti xavf ostida qoldi. Otasining işonçli kişisi Mavlono Muhammad uni Buxoro va Badaxşon orqali Qobulga, Bobur huzuriga olib keldi. Mirzo Haydarning yozişiça, Bobur unga ota örnida otalik qilgan.

Uning keyingi yöli haqida manbalarda turli sanalar bor: özbek manbasida 3 yildan söng, rus manbasida 1512-yilda u Andijonga, amakivaççasi Sulton Sa'idxon huzuriga ketgan. 1514-yilda Sa'idxon hokimiyati Qaşqarda örnatilgaç, Muhammad Haydar u bilan Qaşqarga keldi. U qöşin va davlat işlari bilan şuğullandi, xonning öğli Abduraşidning tarbiyasini ham zimmasiga oldi. Sa'idxon davrida Badaxşon, Kofiriston, Ladak va Tibetga harbiy yurişlarga rahbarlik qildi.

1533-yilda Sa'idxon vafot etib, taxtga Abduraşid ötirgaç, duğlotlar xonadonidagi qarama-qarşiliklar tufayli Muhammad Haydar yurtini tark etişga majbur böldi. Rus Vikipediyasiga köra, Abduraşid duğlot qabilasining bir qator nufuzli vakillarini, jumladan Muhammad Haydarning toğasini öldirtirgan. U Badaxşonda yurib, söng Lohurda Boburning öğli Komron Mirzo huzuriga bordi. 1539—1540-yillarda Agrada Humoyunga qöşildi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, u 1540-yildan Humoyun nomidan kuraşib Kaşmirga keldi, u yerda sayyidlar guruhining boşliği Nozukni sulton qilib tikladi; 1546-yilda Humoyun Qobulni qaytarib olgaç, Nozukşohni olib taşlab, tangalarni Boburiylar imperatori nomidan zarb ettirdi. U Kaşmirni 1540-yildan 1551-yilgaça boşqargan. Özbek Vikipediyasida 1541-yilda Qaşqar zabt etilgaç, u Boburiylar nomidan u yerda hukmronlik qilgani va amalda mustaqil bölgani aytiladi.

Muhammad Haydar 1551-yilda Kaşmirda toğ qabilalari bilan töqnaşuvda halok böldi. Rus Vikipediyasiga köra, u öz jangçisining tasodifan otilgan öqidan ölgan.

«Tarixi Raşidiy» Şarqiy Turkiston, Qozoğiston va Örta Osiyoning 15-asr va 16-asr birinçi yarmi tarixiga oid manba hisoblanadi. Muhammad Haydar uni Kaşmirda bir neça yil davomida yozgan. Asar ikki daftardan iborat. Birinçisida Tuğluq Temur davridan Abduraşidxon davrigaça Möğuliston va Qaşqarda hukmronlik qilgan çiğatoiylar tarixi bayon etilgan; u 1546-yilda yozilgan. Ikkinçi qism 1541—42-yillarda tugatilgan, hajmi birinçisidan tört barobar katta va muallifning xotiralaridan iborat. Bu asar «Boburnoma» kabi memuar adabiyotining namunasi sanaladi. Rus Vikipediyasiga köra, asar fors tilida yozilgan, «Jahonnoma» esa turkiy tildagi doston. Muallif turkiy va fors tillarini bilgan va adabiy asarlarda Ayoz taxallusidan foydalangan.

Rus Vikipediyasiga köra, 1999-yilda uning 500 yilligi munosabati bilan Qozoğistonning Taraz şahrida haykal örnatilgan. Almati, Taraz, Şimkent va Ostonadagi köçalar, Taraz mintaqaviy universiteti uning nomi bilan ataladi. 2007-yilda «Qozoğfilm» unga bağişlangan hujjatli film suratga olgan.