Mas'ud Ğaznaviy

Mas'ud Ğaznaviy (Mas'ud I ibn Mahmud) — Ğaznaviylar davlatining sultoni, Mahmud Ğaznaviyning öğli. U 1030-yildan hukmronlik qilgan; hukmronligi saljuqiylar bilan jang va taxtdan ağdarilişi bilan yakunlangan.

Özbek Vikipediyasida Mas'ud Ğaznaviyning hayot yillari 990–1041 deb körsatilgan. Rus va ingliz Vikipediyalarida esa u 998-yilda Ğaznada ukasi Muhammad bilan egizak bölib tuğilgan va 1040-yil 17-yanvarda vafot etgan, deyilgan. Hukmronlik yillari ham özbekça manbada 1030–1041, boşqa ikki manbada 1030–1040 deb berilgan. Rusça va inglizça maqolalarga köra, otasi 1015-yilda uni valiahd qilib tayinlagan va Hirot hokimi etgan. Beş yil ötib u hali butparast bölgan Ğur ölkasiga yuriş qilgan, keyinçalik otasining Jibol yurişlarida qatnaşgan.

Rusça va inglizça maqolalarga köra, Mahmud Mas'ud bilan munosabati yomonlaşgaç, valiahdlikni Muhammadga ötkazgan. Mahmud vafotidan keyin Muhammad taxtga ötirgan. Biroq amakisi Yusuf ibn Sabuktigin va armiya Mas'ud tarafida bölgan. Mas'ud Ğaznaga yurib, ukasini mağlub etgan, uni qamatgan va özini sulton deb e'lon qilgan.

Özbekça maqolaga köra, uning davrida poraxörlik, ğayriqonuniy soliqlar va aholini talaş avj olgan. U otasi siyosatini davom ettirib, Qoraxoniylar bilan yaxşi qöşniçilik aloqalarini saqlaşga uringan. Xorazm amalda mustaqil bölgan; Oltuntoş vafotidan söng Mas'ud uning öğli Horunni Xorazm hokimi etib tayinlagan. Horun 1034-yilda Xorazmni mustaqil deb e'lon qilgan. Uzoq ötmay Horun öldirilgan, Mas'ud esa qoraxoniylar bilan sulh tuzgan.

Rusça va inglizça maqolalarda yozilişiça, Mas'ud Ğarbiy Eronda ham harbiy yurişlar olib borgan, Kermon va Ray uçun kuraşgan, Hindistondagi yurişlarda ham qatnaşgan. Şuningdek, u köplab otasining amaldorlariga şubha bilan qaragan va ba'zilarini, jumladan amakisi Yusufni qamoqqa taşlagan.

Saljuqiylar Xurosonga hujum qilgaç, Mas'ud ularga qarşi qöşin yuborgan. Dastlabki jangda ğaznaviylar yutgan, ammo tunda saljuqiylar hujumi oğir talafotga olib kelgan; saljuqiylar Nişopur va Xurosonning katta qismini egallagan. Keyin Mas'ud katta qöşin töplab, yurişni şaxsan boşqargan, 1038-yilda Saraxs yonida saljuqiylarni yengan. Hal qiluvçi jang 1040-yil bahorida Dandanakon yaqinida bölgan. Rusça va inglizça maqolalarga köra, Mas'ud qöşini ança kiçik saljuqiy qöşinidan yengilgan. Şundan söng ğaznaviylar Xurosondagi hukmronligini yöqotgan, Töğrul esa özini Xuroson hukmdori deb e'lon qilgan.

Özbekça maqolaga köra, Mas'ud Hindistonga borib, u yerda kuçli qöşin töplamoqçi bölgan va hibsdagi ukasi Muhammadni ham özi bilan olib ketmoqçi bölgan. Muhammad tarafdorlari fitna uyuştirib, Mas'udni qamagan va Muhammadni sulton deb e'lon qilgan; Mas'ud bir neça kundan söng qatl etilgan. Rusça va inglizça maqolalarga köra, uni Giri qal'asida qamaşgan va u Muhammad yoki uning öğli Ahmad buyruği bilan öldirilgan. Öğli Mavdud keyinroq Muhammadni öldirib, taxtni egallagan.

Mas'ud otasi kabi saroyida olimlar va şoirlarni töplaşga intilgan; saroyda «malik uş-şuaro» Unsuriy boşçiligida şoirlar töplangan. Bayhaqiyning «Tarixi Mas'udiy» asari uning faoliyatini yoritişda qimmatli manba hisoblanadi. Unga «Amir-i Şahid» («şoh-şahid») laqabi berilgani ham aytiladi.