Xondamir Ğiyosiddin Muhammad Ibn Xoja Humomuddin Ibn Xoja Jaloliddin Muhammad Ibn Burhoniddin Muhammad Şeroziy

Xondamir (Ğiyosiddin Muhammad) — Temuriylar, Safaviylar va Boburiylar davrida faoliyat yuritgan tarixçi. U Mirxondning nabirasi va şogirdi bölgan, eng maşhur asari — «Habib us-siyar».

Xondamirning tuğilgan yili manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 1473–1476-yillar, rusça Vikipediyada 1475-yil, inglizça Vikipediyada 1475/76-yil. Tuğilgan joyi Hirot. Otasi Xoja Humomuddin Temuriy Sulton Mahmud mirzoning vaziri bölgan. Inglizça manbaga köra, oilasi Hirotda yaşagan, onasi tomondan bobosi Mirxond (vafoti 1498) uni öqitgan.

Özbekça maqolaga köra, u 10 yoşida Navoiy kutubxonasida kutubxonaçi bölgan, 1498-yildan mudir, 1503-yildan Balxda Badiuzzamon Mirzo saroyida xizmat qilgan. Inglizça manbada Badiuzzamon qoşida munşiy va diplomat bölgani, 1506-yildan esa mamlakatning ikki sadridan biri etib tayinlangani aytiladi. Şayboniyxon Hirotni egallagaç ham lavozimida qolgan, 1510-yilda Safaviylar Hirotni olgaç işsiz qolgan; bunga sabab uning sunniy, Safaviylarning esa şia bölgani bölişi mumkin deyiladi. Özbekça maqolaga köra, 1507–1510-yillarda Şimoliy Afğonistondagi Başt qişloğida adabiy ijod bilan şuğullangan, 1510-yilda Hirotga qaytgan; inglizça manbada esa u Ğarjistonda Muhammad Zamon Mirzo xizmatida bölgani yoziladi.

Hindistonga borgan yili manbalarda farq qiladi: özbekça maqolada 1528-yil, rusça maqolada 1527/28-yil, inglizça maqolada 1528-yil. U Bobur saroyida bölgan, özbekça maqolaga köra 1529-yilgi yurişda qatnaşgan, Bobur vafotidan söng Humoyun bilan yurişlarda iştirok etgan va unvon olgan.

Özbekça maqolaga köra, Xondamir 13 ta asar yozgan, 8 tasi saqlangan. Ular orasida «Ma'osir ul-muluk», Navoiyga bağişlangan «Xulosat ul-axbor» va «Makorim ul-axloq», «Dastur ul-vuzaro», «Nomai nomi», Mirxondning «Ravzat us-safo» asariga yettinçi jild va geografik qöşimça hamda «Humoyunnoma» bor.

«Habib us-siyar» ustida 1521-yildan işlagan. Rusça maqolada u uç yil (1521–1524) içida yozilgani aytiladi. Inglizça manbaga köra, 1524-yilda birinçi nusxa, keyingi yili kengaytirilgan ikkinçi nusxa tugagan, uçinçi nusxa Hindistonda yozilgan. Nomi homiysi Habibulloh Savojiyga işora qilişi odatda qabul qilinadi, biroq asarda Şoh Ismoil ham «habibi ilohiy» deb atalgani uçun unga ham tegişli bölişi mumkin. Uç jildli asarning dastlabki ikki jildi Turkistondagi xonlar, Çingizxon va avlodlari tarixiga, uçinçisi 1490-yillardagi Temuriylar özaro kuraşi va Şayboniyxon bosqiniga oid ma'lumot beradi. Asar Eronda köp marta naşr etilgan; oxirgi 4 jildlik naşri 1954-yilda Tehronda çiqqan.

«Humoyunnoma» (Qonuni Humoyuniy) Humoyun haqida bölib, dastlabki Boburiylar hukmdorlik ramzlariga oid muhim ma'lumot beradi.

Vafot yili va joyi manbalarda turliça: özbekça maqolada 1534-yil, Mandu; rusça maqolada taxminan 1535-yil, Gujarot; inglizça maqolada 1535 yoki 1536-yil. Özbekça maqolaga köra, vasiyatiga binoan Dehlida Xusrav Dehlaviy yoniga dafn etilgan; inglizça maqolada Nizomiddin Avliyo maqbarasi yaqinida dafn etilgani aytiladi. Inglizça manbaga köra, ikki öğli — Amir Mahmud va Abdulloh Xon qolgan.