Şams al-Maoliy Qobus

Qobus ibn Vuşmagir (töliq ismi Abulhasan Qobus ibn Vuşmagir ibn Ziyor Şams al-Maoliy; vafoti 1012-yil) — örta asr Eronida ziyoriylar sulolasidan bölgan Görgon va Tabariston hukmdori. U 977–981 va 997–1012-yillarda hokimiyat tepasida turdi.

Qobusning otasi Vuşmagir, onasi Bavandi Ispahbad Sharwin II ning qizi edi.

967-yilda Vuşmagir vafot etgaç, uning tönğiç öğli Bisutun Ziyoriylar davlatini nazorat qiliş uçun poytaxt Görgonga yöl oldi. Vuşmagir vafotidan biroz oldin Buvayhiylarga qarşi qöşma yuriş uçun kelgan Somoniylar qöşini Qobusni qöllab-quvvatladi. Bisutun Buvayhiy Rukn ad-Davlaning yordamini olgaç, Somoniylar qöşini Xurosonga ketdi. Qobus Simnon hukmdori al-Hasan ibn al-Fayruzanni ittifoqçi qilib oldi, biroq Bisutun Görgon va Simnonni egalladi va Qobus otasining vorisi sifatidagi da'vosidan voz keçişga majbur böldi.

977-yilda Bisutun vafot etdi. Uning Tabaristondagi hokimi, gilonlik Dubaj ibn Bani marhum hukmdorning kiçik öğlini qöllab-quvvatladi va Somoniylar yordamiga tayanişi mumkin edi. Biroq Qobus Ziyoriylar qöşinining sadoqatini qozondi va Buvayhiy Adud ud-Davladan yordam oldi. U Görgonni Dubajdan oldi, Simnonda esa Bisutunning öğlini qölga tuşirdi. 978- yoki 979-yillarda xalifa at-Toiy unga Şams al-Maoliy unvonini berdi.

980-yilda Qobus yaqinda Adud ud-Davladan mağlubiyatga uçragan Rayning Buvayhiy hukmdori Faxr ad-Davlaga boşpana berdi. Adud ud-Davla Faxr ad-Davlani topşiriş evaziga pul va hudud taklif qildi, Qobus rad etdi. Şundan söng Adud Tabaristonni egalladi, 981-yilda uning ukasi Muayyad ad-Davla Görgonni oldi. Qobus va Faxr ad-Davla Somoniylar Xurosoniga qoçdi; Somoniylar yuborgan qöşin viloyatlarni qaytara olmadi.

984-yilda Faxr ad-Davla Raydagi hududlarini tikladi, ammo vaziri maslahati bilan Görgon va Tabaristonni Qobusga qaytarmadi. Qobus 997-yilgaça surgunda yaşadi. Faxr ad-Davla vafot etib, örniga kiçik öğli Majd ad-Davla kelgaç, Ziyoriylar tarafdorlari Tabaristonni, undan Görgonni egalladi. Qobus 998-yilda qaytib keldi; Buvayhiylarning uni haydaş urinişlari muvaffaqiyatsiz tugadi.

Qobus rasman xalifaga bay'at keltirgan bölsa-da, amalda mustaqil hukmronlik qildi. U Mahmud Ğaznaviy bilan aloqa örnatdi, bu keyinçalik Ğaznaviylarning Ziyoriylarni egallaşiga zamin yaratdi. Buvayhiylar esa unga qarşi boşqa yuriş qilmadi. Armiya amaldorlariga nisbatan qattiqqölligi unga qarşi fitnaga olib keldi. Fitnaçilar uni Görgon taşqarisidagi qal'asida qölga ola olmadi, lekin poytaxtni nazoratga olib, Qobusning öğli, Tabariston hokimi Manuçehrni hokimiyatni egallaşga taklif qildi. Manuçehr vorislikni yöqotişdan qörqib, fitnaçilarga qöşildi va Qobusni Bistomgaça quvdi; Qobus u yerda taxtdan voz keçişga rozi böldi.

Qal'aga ketayotganda Qobus fitnaçilardan biri Abdullohdan fitna ortida kim turganini söradi. Abdulloh beşta generalning ismini aytdi va Qobusning şafqatsizligini qulaşi sababi sifatida körsatdi. Qobus bunga rozi bölib, fitnadan oldin Abdulloh va boşqalarni qatl qildirişi kerak edi, dedi. Fitnaçilar uni baribir xavf deb bilib, 1012-yilda muzlatib öldirdi.

Gonbadi Qobus minorasi uning qabri sifatida qurilgan. Qobus nabirasi Kaykovus yozgan, 11-asrga oid fors adabiyotining yirik asari — «Qobusnoma»ning asosiy qahramonidir.