Xudoyorxon

Xudoyorxon — Qöqon xonligining Ming sulolasiga mansub xoni. U Şeralixonning öğli bölib, xonlikni 1845—1875-yillarda tanaffuslar bilan boşqargan. Hukmronligi davrida xonlik içki kuraşlar, Buxoro bilan ziddiyatlar va Rossiya imperiyasi istilosini boşidan keçirdi.

Manbalarda uning hayot yillari turliça berilgan. Özbekça Vikipediyada u 1831-yilda Qöqonda tuğilib, 1882-yilda Afğonistonning Karrukh joyida vafot etgan deyiladi. Rusça Vikipediyada esa hayot yillari 1835—1886 deb körsatilgan. Vafot joyi har ikki manbada Hirotdan şarqdagi Karrux (Karrukh) qişloği sifatida keltiriladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, Xudoyorxonni taxtga qaynotasi Musulmonqul ötqazgan va yoş bölgani uçun davlatni amalda Musulmonqulning özi boşqargan. Ingliz Vikipediyasi ham Musulmonqulni xonlikdagi asosiy siyosiy arbob, qipçoq harbiy sarkardasi deb körsatadi. Qipçoqlar zulmi kuçaygaç, 1852-yil 9-oktyabrda (ingliz manbasida 1853-yil) qipçoqlarga qarşi qözğolon bölib, ularning köpi, taxminan 20 ming kişi öldirildi; Musulmonqul ham halok böldi yoki qoçdi: özbekça maqolada u Çotqolga qoçgani, rusça maqolada esa 1852-yilda qatl etilgani aytiladi. Şundan söng Xudoyorxon davlatni mustaqil boşqara boşladi.

Şimoliy hududlarni boşqariş Mirzo Ahmadga topşirildi. 1858-yilda şimolda isyon kötarilganda Xudoyorxon akasi Mallaxonni yubordi, ammo Mallaxon isyonçilarga qöşilib, özini xon deb e'lon qildi va Xudoyorxon qoçişga majbur böldi.

1862-yilda Mallaxon öldirilgaç, taxtga uning jiyani Şohmurod da'vo qildi. Toşkent hokimi Qanoatşoh Xudoyorxonni qöllab-quvvatladi va Xudoyorxon 1863-yilda taxtga qaytdi. Biroq Alimqul Mallaxonning öğlini xon deb e'lon qilib, amalda hokimiyatni öz qöliga oldi. Rossiya imperiyasi esa Turkiston, Çimkent (1864) va Toşkentni (1865) egalladi.

1865-yilda taxtga çiqqan Xudoyqul atigi 14 kun hukmronlik qilib Qaşqarga qoçdi, Xudoyorxon esa Qöqon taxtini yana egalladi. 1868-yilda u Rossiya imperiyasining xonlik ustidan suverenitetini rasman tan oldi. Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufman bilan tuzilgan şartnomaga köra, rus savdogarlariga xonlikda savdo qiliş va karvonsaroy quriş huquqi berildi.

Uning davrida qişloq xöjaligiga e'tibor qaratilib, yangi anhor va ariqlar qazildi, Qöqonda xon ördasi (1873) hamda bir neça madrasa qurildi. Şu bilan birga, xonlik hududi qisqardi, soliqlar oğirlaşdi. Ingliz manbasiga köra, 1870-yilda uni Said xon bilan almaştiriş rejasi foş etilib, köp qatllar bölgan.

1873-yilda boşlangan Pölatxon qözğoloni tufayli Xudoyorxon 1875-yilda Toşkentga, Kaufman himoyasiga qoçdi va Orenburgga surgun qilindi. U yerda ikki yil yaşab, 1877-yilda Hirotga qoçdi. Qöqonlik savdogarlar bergan mablağ bilan Peşovar va Bombay orqali Makkaga bordi, söng Arabiston viloyatlarida kezib, 1880-yillar boşida Karrux qişloğiga joylaşdi. Rusça va inglizça manbalarga köra, u öta qaşşoqlikda vafot etgan, qabri ham şu yerda. Özbekça maqolaga köra esa, Qöqonga qaytişga ruxsat olgaç, yaşirinça qaytmoqçi bölib, yölda vafot etgan.

Qöqonda 1871-yilda qurilgan saroyi Xudoyorxondan qolgan yodgorlik hisoblanadi. Uning farmoni bilan Mahzun (Ziyovuddin Höqandiy) 1696 sahifali «Şohnoma»ni yozgan; qölyozma Istanbulda saqlanadi. Ingliz manbasiga köra, Niyoz Muhammad Xöqandiy xon buyruği bilan «Tarixi Şohruxiy»ni yozgan. 1871—1873-yillarda u «Xuqand-i Latif» yozuvli tangalar zarb ettirgan.