Qaffol şoşiy

Qaffol Şoşiy (töliq ismi Abu Bakr Muhammad ibn Ali ibn Ismoil Qaffol aş-Şoşiy) — şofi'iylik mazhabining yetakçi olimlaridan biri, muhaddis, faqih, tilşunos va şoir. U Hazrati Imom (Hastimom) nomi bilan ham tanilgan. Movarounnahrda şofi'iylik mazhabining tarqalişi uning nomi bilan boğlanadi.

Qaffol Şoşiy Şoş (hozirgi Toşkent)da hunarmand oilasida tuğilgan. Tuğilgan va vafot etgan yillari haqida manbalar turliça ma'lumot beradi. Özbekça Vikipediyada 287/904—366/976 yillar körsatilgan, şu bilan birga tuğilgan yili 907 deb körsatilgan manbalar ham borligi aytiladi. Rusça Vikipediyada esa 904—975 yillar keltirilgan.

U dastlabki bilimni öz yurtida olgan, söng ilm izlab islom olamining köplab markazlariga safar qilgan. Rusça manbaga köra, Xurosonda va Bağdodda öqigan, haj qilgan, ta'limni Suriyada yakunlagan. Özbekça manbada uning Samarqand, Buxoro va Termizda Imom Buxoriy hamda Imom Termiziy asarlari bilan tanişgani aytiladi. Rusça maqolada yoşligida u mötaziliy bölgani, keyinçalik aş'ariylikka ötgani haqida rivoyat keltiriladi.

U öz yurtiga qaytib, Şoşda şofi'iylik mazhabini tarğib qilgan. Rusça manbaga köra, uning notiqligi va bilimi tufayli „turklar mamlakati“dagi köpçilik bu ta'limotni qabul qilgan; yasaviylik manbasiga köra, u Şoşda 55 yil davomida hikmat ilmini tarğib etgan. Vafotidan keyin Toşkentda uning qabri ustiga maqbara qurilgan.

„Qaffol“ — „qulfçi“ degani. Özbekça manbalarga köra, u qulfsozlik va piçoqçilikda mohir bölgan, oğirligi 0,5 gramm keladigan kiçik qulf-kalit yasagani uçun şu laqabni olgan.

Özbekça maqolaga köra, u muhaddis Haysam ibn Kulayib Şoşiydan, Abul Abbos Ibn Surayjdan, tarix böyiça Muhammad ibn Jarir Tabariydan saboq olgan. Kalom ilmini Abul Hasan Aş'ariydan örgangan, Aş'ariy esa undan fiqh örgangan. Rusça maqolada fiqhdagi ustozlari orasida Tabariy, Ibn Xuzayma va boşqalar sanalgan. Şogirdlari orasida al-Halimiy, al-Xattobiy, al-Hokim an-Naysaburiy, Ibn Manda va as-Sulamiy zikr etilgan.

U fiqh, fiqh usuli, hadis, aqida va Qur'on tafsiriga oid asarlar yozgan. Özbekça maqolada „Qozining fe'latvori“, „Odob al-bahs“, „Husni jadal“ nomlari keltirilgan. Rusça maqolada asarlari orasida „Dalöil an-nubuvva“, „Mahosin aş-şaria“ va imom Şofi'iyning „ar-Risola“ asariga şarh sanalgan. Abu Işoq aş-Şiroziyga köra, u jadal (munozara ilmi) haqida yaxşi kitob yozgan birinçi faqihdir. Uning qasidasi ham maşhur bölgan; şe'rlaridan parçalar Tojiddin as-Subkiyning „Tabaqot aş-Şofi'iya“ asarida saqlangan.

Zahabiy uni Movarounnahrda öz davrining imomi deb, Sam'oniy fiqh, hadis, usul va tilşunoslikda tengsiz olim deb ta'riflagan. Ibn Xallikon va Abulfido ham uning zamondoşlari orasida tengi yöqligini yozgan.

Toşkentdagi maqbarasi ziyoratgoh bölib kelgan. Rusça manbada A. Möminovning fikriça, 14-asrgaça bu qabr Toşkentdagi asosiy (balki yagona) muqaddas joy bölgan.