Kotib Çalabiy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kotib Çalabiy, Hoji Xalifa (asl ismi Mustafo ibn Abdulloh; 1609, Istanbul — 1657, Istanbul) — 17-asrda yaşagan usmonli turk olimi: tarixçi, geograf va bibliograf. Yevropada köproq Hoji Xalifa nomi bilan tanilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, nemis şarqşunosi Frans Babinger uni usmonlilar orasidagi eng buyuk ensiklopediyaçi deb atagan.12
Hayoti
13ÖzME'ga köra, Mustafo dastlabki bilimni otasi Iso Xalifa al-Qrimiydan olgan, keyin boşqa ustozlardan tarix, ilmi nujum, geografiya va matematikani örgangan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning otasi saroy otliq askari va moliya idorasi kotibi bölgan; Mustafo 14 yoşida moliya mahkamasiga kotib bölib işga kirgan. ÖzME bu voqeani 1622-yilga boğlaydi. 1620-yillar va 1630-yillar boşida u qöşin bilan birga Erzurum, Bağdod, Hamadon va Tabrizga qilingan yurişlarda qatnaşgan; 1633-yilda Halabdan haj safariga borib, «hoji» unvonini olgan. 1635-yilda Istanbulga qaytgaç, otliq qöşin hisob idorasida «xalifa», ya'ni yordamçi kotib lavozimida işlagan — «Hoji Xalifa» laqabi şundan kelib çiqqan. Ilmiy doiralarda u «Kotib Çalabiy» («bilimdon kotib») deb atalgan. 1645-yilda qarindoşidan qolgan meros unga butun vaqtini ilmga bağişlaş va kitob töplaş imkonini bergan. U Istanbul masjidlarida darslarga qatnaşgan, özi ham tibbiyot, geografiya, geometriya va astronomiyadan dars bergan, Ali Quşçi risolalarini öqitgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, olim 1657-yilda 49 yoşida vafot etgan. Aniq sana manbalarda farq qiladi: ÖzME 24-iyulni, Rusça Vikipediya esa 6-oktabrni körsatadi.
Asarlari
13Kotib Çalabiy arab va turk tillarida yozgan, kamida 23 kitob va köplab risolalar qoldirgan. Uning eng maşhur asari — «Kaşf uz-zunun» bibliografik luğati. Inglizça Vikipediyaga köra, uni muallif 1632-yilda Halabda boşlab, taxminan 1652-yilda tugatgan; asarda 15 mingga yaqin arab, fors va turk kitoblari, 9500 muallif va 300 ga yaqin fan sohasi haqida ma'lumot jamlangan. Keyinçalik nemis şarqşunosi Gustav Flyugel uni lotinça tarjimasi bilan yetti jildda naşr ettirgan.
«Jahonnamo» («Jahon közgusi») — ikki qismli tarixiy-geografik asar bölib, unda dengizlar, orollar, mamlakatlar, daryolar, toğlar va 15-asrdan keyin oçilgan yerlar tasvirlangan. ÖzME'ga köra, muallif bu asarda bizgaça yetib kelmagan köplab Şarq manbalaridan foydalangan va birinçilardan bölib yevropalik va şarqlik olimlarning mamlakatlar haqidagi ma'lumotlarini qiyoslagan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Gerard Merkatorning «Kiçik atlas»i tarjimasiga tayangan; «Jahonnamo» 1732-yilda Ibrohim Müteferrika tomonidan xaritalar bilan naşr qilinib, islom olamidagi ilk bosma atlaslardan biriga aylangan. ÖzME asarda Örta Osiyo geografiyasi va xalqlari tarixiga deyarli ikki bob ajratilganini ta'kidlaydi.
Olimning boşqa asarlari qatoriga «Taqvim ut-tavorix» («Tarixlar taqvimi»), usmonli dengiz janglari tarixiga bağişlangan «Tuhfat ul-kibor fi asfor il-bihor», mazhablar va bahsli masalalar haqidagi «Mizon ul-haq» hamda davlat moliyasini isloh qilişga oid risolalar kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, Kotib Çalabiy tabiiy fanlarni rivojlantiriş zarurligini himoya qilgan va ğarb ilmidagi yangiliklarni öz yurtiga tanitişga intilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kotib Çalabiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2845 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKotib Çalabiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2845
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2845
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Kâtip Çelebien.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Кятиб Челебиru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 5-jild, 673–674-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 673–674-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.