Xusrav Dehlaviy

Xusrav Dehlaviy (Amir Xusrav; asl ismi Yaminiddin Abulhasan; 1253, Patyoli — 1325-yil 27-sentabr, Dehli) — Dehli sultonligi davrida yaşagan fors tilli şoir, olim va bastakor, Hindiston madaniyati tarixidagi eng yirik siymolardan biri. ÖzME uni şoir, adabiyotşunos va bastakor sifatida ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, u asosan forsça, qisman hindaviy tilida ham yozgan, söfiylik yönalişidagi qavvali qöşiqçiligining asosçisi hisoblanadi va «Hind töti» («Tutiyi Hind») laqabi bilan ham maşhur.12

ÖzME'ga köra, şoirning otasi Sayfuddin Mahmud Keş (hozirgi Şahrisabz)dan bölib, möğullar bosqini paytida turkiy sulolalar boşqarayotgan Hindistonga köçib ketgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bir guruh oilalar avval Balxga borgan, söng Dehli sultoni Şamsuddin Eltutmişdan panoh sörab, uning ruxsati bilan Dehliga kelgan; sulton ularga mansab va yer-mulk bergan, Sayfuddin Mahmud esa 1230-yilda Patyoli tumanidan iqta olgan. ÖzME'ga köra, Eltutmiş unga amirlik unvonini bergan.

Otasi möğullarga qarşi jangda halok bölgaç (ÖzME 1261-yilni, Inglizça Vikipediya 1260-yilni körsatadi), yoş Xusravni bobosi Imodulmulk öz tarbiyasiga olgan. ÖzME şoirning şaxs sifatida ulğayişida onasi Davlatnoz begimning xizmatini ham alohida ta'kidlaydi. Xati çiroyli bölgani uçun bolani avval xattotlikka örgatiş niyatida Qozi Sa'duddin Muhammadga topşirişgan, biroq uning şe'riyatga mayli kuçli ekanini körgan ustozi va bobosi uni şoir Xoja Aziziddin qöliga bergan. Xusrav öz davri ilmlarini çuqur özlaştirgan, turkiy, fors, arab va hind tillarini puxta bilgan.

ÖzME'ga köra, Xusrav uç sulolaga mansub yetti sulton saroyida xizmat qilgan va asarlarini öşa davr odatiga köra ularga bağişlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, u sulton Ğiyosiddin Balbanning qarindoşlari va öğillari, keyin Xalji va Tuğluq sulolalari hukmdorlari saroyida bölgan; Jaloliddin Feruz Xalji unga «amir» unvonini bergan.

Umrining oxirida u saroydan ketib, çiştiya tariqatining maşhur şayxi Nizomiddin Avliyoga murid bölgan. ÖzME'ga köra, Xusrav tariqat bosqiçlarini bosib ötib, valiylik maqomiga erişgan, şohona Xusrav ismini qöyib, Muhammad Kosales degan kamtarona nomni olgan. Alişer Navoiy «Nasoyim ul-muhabbat» tazkirasida uni avliyolar qatorida tilga oladi. Şoir Dehlida, öz piri Nizomiddin Avliyo qabrining oyoq tomonida dafn etilgan.

Ilk şe'rlarini u «Sultoniy» taxallusi bilan yozgan, Dehlida yaşagani uçun keyinroq Dehlaviy taxallusini olgan. ÖzME'ga köra, şoir Şarq adabiyotining deyarli barça janrlarida qalam tebratgan va fors şe'riyatini yangi bosqiçga kötargan. Uning aytişiça, merosi 500 ming baytga yaqin bölgan; Abdurahmon Jomiy unga 99 kitobni, ayrim tazkiraçilar esa 199 kitobni nisbat beradi.

Xusrav şe'rlarini hayotining davrlariga moslab beş devonga jamlagan va ÖzME'ga köra, bu bilan devon tuziş an'anasini boşlab bergan; bu yölni keyinroq Jomiy va Alişer Navoiy davom ettirgan. Devonlar «Tuhfat us-siğar» («Yoşlik tuhfasi», 1272), «Vasat ul-hayot» («Umr örtasi», 1284), «Ğurrat ul-kamol» («Kamolot ibtidosi», 1293), «Baqiyai naqiya» («Saralarning sarasi», 1316) va «Nihoyat ul-kamol» («Kamolot nihoyasi», 1325) deb nomlangan; ularning umumiy hajmi 32 645 bayt bölib, 2000 dan ortiq ğazal, 300 ga yaqin qasida, 1200 dan ziyod ruboiy va boşqa janrlardagi asarlarni öz içiga oladi.

Xusrav Nizomiy Ganjaviyning beş dostoniga javob yozib, Xamsa an'anasini — xamsanavislikni boşlab bergan. ÖzME'ga köra, 1299—1302-yillarda yaratilib, sulton Alouddin Xaljiyga bağişlangan bu «Xamsa» «Matla' ul-anvor», «Şirin va Xusrav», «Majnun va Layli», «Oyinai Iskandariy» va «Haşt bihişt» dostonlaridan iborat. Şoir Nizomiy dostonlarining syujeti va obrazlarini saqlab qolgan holda ularni öziga xos talqin etgan.

Uning boşqa dostonlari qatorida «Qiron us-sa'dayn» (1289), «Miftoh ul-futuh» (1291), «Duvalroniy va Xizrxon» (1316), «Noh sipehr» («Töqqiz falak», 1318) va «Tuğluqnoma» bor. Beş risoladan iborat nasriy «E'jozi Xusraviy» (1319) adabiyot nazariyasiga bağişlangan. ÖzME'ga köra, uning tarixiy asarlari va musiqa haqidagi risolasi bizgaça yetib kelmagan, lekin köp kuylar unga nisbat beriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ğazal uslubidagi qöşiqni Hindistonga olib kirgan ham Xusravdir.

ÖzME'ga köra, Xusrav ijodi tufayli Xuroson va Movarounnahr adabiyotidagi barça janrlar Hindistonga kirib borgan va u yerda fors tilli adabiyotning poydevori qöyilgan. YuNESKO qarori bilan 1973-yilda uning 700 yilligi xalqaro miqyosda nişonlangan. Navoiy öz «Xamsa»sini yaratişda Nizomiy bilan birga Xusravdan ham ilhom olgan, har bir dostoni muqaddimasida uni ustozlari qatorida ehtirom bilan tilga olgan va uning «Daryoi abror» qasidasiga javoban «Tuhfat ul-afkor»ni yozgan. Ogahiy «Haşt bihişt»ni nasrga ögirgan; şoir asarlari özbek tiliga bir neça bor tarjima qilinib, alohida kitoblar holida naşr etilgan.