Ernest Xeminguey

Ernest Miller Xeminguey (inglizça Ernest Miller Hemingway; 1899-yil 21-iyul, Ok-Park, Çikago yaqinida — 1961-yil 2-iyul, Ketçem, Aydaxo ştati) — amerikalik yozuvçi va jurnalist, XX asr adabiyotiga kuçli ta'sir körsatgan ixçam va vazmin nasr uslubining yaratuvçisi. 1954-yilda adabiyot böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning yetti romani, olti hikoyalar töplami va ikki hujjatli asari orasidan bir neçasi Amerika adabiyotining mumtoz namunalariga aylangan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Xeminguey Çikago yaqinidagi Ok-Park şaharçasida şifokor va musiqaçi oilasida tuğilgan. Maktabni bitirgaç, 1917-yildan «The Kansas City Star» gazetasida muxbir bölib işlagan; gazetaning «qisqa gaplar yozing, birinçi xatboşini qisqa qiling» degan talablari keyinçalik uning nasri asosiga aylangan. Közi xira bölgani uçun armiyaga olinmagan va Qizil Xaç safida Italiya frontiga sanitar maşina haydovçisi bölib ketgan. 1918-yil iyulida minomyot öqidan oğir yaralangan, yaradorlarga yordam bergani uçun Italiya mukofotlari bilan taqdirlangan.

1921-yilda Xeminguey Parijga köçib, Kanadaning «Toronto Star» gazetasi muxbiri sifatida işlagan va «yöqotilgan avlod» deb atalgan muhojir yozuvçilar davrasiga yaqinlaşgan. ÖzME'ga köra, uning ilk hikoyalar kitobi «Bizning zamonda» 1924-yilda çiqqan. «Quyoş çiqadi» (1926; ayrim naşrlarda «Fiyesta») va «Alvido, qurol!» (1929) romanlarida uruşning bema'niligi, inson erkiga tajovuz, şu bilan birga mardlik, qadr-qimmat va muhabbatning ezgu kuçi aks etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1928-yilda u AQŞga qaytib, Florida ştatidagi Ki-Uest şahrida yaşagan.

ÖzME 1930-yillar boşini yozuvçi ijodida izlaniş va tuşkunlik davri deb baholaydi. Bu yillarda korrida haqidagi «Peşindan keyingi ölim» (1932), «Ğolibga heç narsa berilmaydi» (1933) hikoyalar töplami, Afrika safari haqidagi «Afrikaning yaşil tepaliklari» (1935) yozilgan. «Kilimanjaro qorlari» va «Frensis Makomberning qisqa baxtli hayoti» hikoyalari, «Bor va yöq» (1937) romani uning ijodiy kamolotidan dalolat beradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1937-yilda Xeminguey Ispaniyaga fuqarolar uruşini yoritiş uçun muxbir bölib borgan. Bu tajriba asosida Gavanada yozilgan «Qönğiroq kim uçun çalinadi» (1940; özbekça tarjimada «Motam qönğiroği») romani yaratilgan. ÖzME'ga köra, roman qahramonlari faşizmga qarşi kuraşib, insoniyat taqdiri uçun özlarini mas'ul his etadi.

1939-yil boşidan Xeminguey asosan Kubada yaşagan. Ikkinçi jahon uruşida u muxbir sifatida ittifoqçilarning Normandiyaga tuşişi va Parijning ozod qilinişida qatnaşgan. Uruşdan keyin «Daryoning narigi tomonida, daraxtlar soyasida» (1950) romani çiqqan; ÖzME uni ilgarigi asarlariga nisbatan böşroq deb hisoblaydi. 1952-yilda naşr etilgan «Çol va dengiz» qissasi yozuvçiga katta şuhrat keltirgan: inglizça Vikipediyaga köra, u 1953-yilda Pulitser mukofotini olgan, 1954-yilda esa Xemingueyga Nobel mukofoti berilgan. Şu yili Afrikada ikki marta samolyot halokatiga uçrab, oğir jarohatlangan va umrining oxirigaça soğliği tiklanmagan. ÖzME'ga köra, Kubada 1960-yilgaça yaşagan Xeminguey AQŞga qaytgaç, 1961-yilda Aydaxo ştatidagi uyida özini özi öldirgan. «Okeandagi orollar» romani vafotidan keyin naşr etilgan.

Xemingueyning uslubi qisqa gaplar, kam sifatlar va ortiqça izohsiz tasvir bilan ajralib turadi: matnning asosiy ma'nosi köpinça yuzadan körinmaydi, balki öquvçi tomonidan his qilinadi. ÖzME'ga köra, u qat'iy xolislikka asoslangan bu uslubni yaratgan va keyingi Amerika yozuvçilari unga tez-tez murojaat qilgan.

ÖzME'ga köra, «Çol va dengiz», «Alvido, qurol!» va boşqa asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.