Zavqiy

Zavqiy (asl ismi Ubaydullo Solih öğli; 1853–1921) — özbek şoiri, XIX asr oxiri va XX asr boşidagi Qöqon adabiy muhitining vakili. U işqiy ğazallari bilan birga keskin ijtimoiy hajviy şe'rlari bilan ham tanilgan.12

ÖzME'ga köra, Zavqiy Qöqonda tuğilgan va umrining köp qismini şu şaharda ötkazgan. Rusça Vikipediyada uning hunarmand oilasida dunyoga kelgani aytiladi. 1870–1874-yillarda Qöqondagi «Madrasai oliy» va «Madrasai çalpak»da öqigan. Kasbi maxsidözlik bölgan, bir muddat mirzalik ham qilgan. Hayoti davomida Xöjand, Samarqand, Buxoro, Toşkent, Öş, Andijon va Marğilonda yaşab ijod qilgan; 1900-yilda toğasi Muhammad Siddiq bilan Madinaga ziyoratga borgan va 1903-yilda Qöqonga qaytgan. Rusça Vikipediyaga köra, şoir 1920-yil oxirida qurolli guruh asiriga tuşib, 1921-yil boşida asirlikda vafot etgan.

Zavqiy mumtoz özbek şe'riyati an'analarini davom ettirgan va Muqimiy, Furqat, Nodim, Rojiy kabi zamondoşlari bilan ijodiy aloqada bölgan. ÖzME'ga köra, uning ğazal, muxammas va muvaşşahlarida («Aylab keling», «Radifi Zavqiy» va boşqalar) şoir yaşagan davr va oddiy mehnatkaşlarning hayoti aks etadi. Işqiy şe'rlarida ayriliq iztirobi bilan visol umidi, vafo va sadoqat tuyğulari yonma-yon qöyiladi; şoir insonni hayot gözalligidan zavqlanişga undaydi.

Ijodining muhim qismini hajv taşkil qiladi. «Kajdor zamona», «Ajab zamona», «Abdurahmon şayton» kabi şe'rlarida mustamlaka boşqaruvi davridagi ijtimoiy tengsizlik va ayrim poraxör amaldorlarning qilmişlari tanqid qilinadi. «Munça köp» radifli muxammasi hamda «Ajab zamondur, ahbob, boş qotib qoldi» misrasi bilan boşlanadigan şe'ri ÖzME tomonidan davrning eng ötkir ijtimoiy asarlari qatoriga qöyiladi. Muqimiyning «Sayohatnoma»si ta'sirida «Yangi Qörğon qişloği», «Suv janjali», «Şohimardon sayohati» kabi qişloq hayotiga oid asarlar yozgan. «Voqeai qozi saylov» (1909–1910) va «Qahatçilik» (1916) asarlarida adolatsizlik va xalq noroziligi tasvirlangan. Rusça Vikipediya uning savdogar va dallollar ustidan kulgan hajviy dostonini (1905–1906) ham tilga oladi hamda şoir özbek va tojik tillarida yozganini qayd etadi.

«Ajab ermas» radifli muxammasida şoir mustamlaka holatidagi yurtning kelajagi haqida umid bilan fikr yuritadi. «Ta'rifi kaliş», «Otim», «Fonus», «Sigirim», «Paşşalar» singari şe'rlarida esa kundalik hayotdagi nuqsonlarni kinoya bilan foş etadi. ÖzME'ga köra, Zavqiy Muqimiy boşlagan hajvçilik yölini davom ettirib, özbek adabiyotida hajviy yönalişning rivojiga katta hissa qöşgan.

Zavqiyning işqiy ğazallari şoir hayotligidayoq hofizlar tomonidan kuyga solingan; ular orasida «Yor kelur zamona yöq...» va «Kulbam aro, ey mahliqo...» satrlari bilan boşlanadigan şe'rlar bor. Merosi bayozlar, qölyozma majmualar, matbuot va oğzaki ijro orqali saqlanib qolgan; tanlangan asarlari 1958-yilda Toşkentda naşr etilgan. ÖzME'ga köra, Qöqondagi bir mahalla, qişloq, maktab va köça şoir nomi bilan ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, «Olovli yöllar» (1977–1984) teleserialida Zavqiy obrazini Pölat Saidqosimov ijro etgan.