Tanzaniya

Tanzaniya (Tanzania Birlaşgan Respublikasi) — Şarqiy Afrikadagi davlat. U materikdagi Tanganika qismini hamda Zanzibar va Pemba orollarini öz içiga oladi va Hamdöstlik tarkibiga kiradi.

Tanzaniya hududida odam qadimdan yaşab kelgan. Manbalarda bu yerda juda köp qadimgi odam qoldiqlari topilgani aytiladi. Ilk aholi ovçilik va terimçilik bilan şuğullangan xadza va sandave xalqlari hisoblanadi. Keyinçalik kuşit, nilot va bantu xalqlari kelgan. Sohilda forslar va arablar savdo qilgan, suaxili xalqi şakllangan. Kilva örta asrlarda mintaqaning yirik şahar-davlati bölgan.

16-asr boşida sohilga portugallar kelgan. Ularni arablar va mahalliy aholi çiqarib yuborgan (rus tilidagi Vikipediyada — 17-asr ikkinçi yarmida; özbekça Vikipediyada — 18-asrda Ummon arablari). 1840-yilda Ummon sultoni Said ibn Sulton poytaxtini Zanzibarga köçirgan. Zanzibar qul savdosining markaziga aylangan.

1885-yilda (özbekça Vikipediyada — 1884-yil) Germaniya materik qismini egallab, uni Germaniya Şarqiy Afrikasiga aylantirdi. 1905–1907-yillarda Mayi-Mayi qözğoloni bölib ötdi, u bostirildi. Birinçi jahon uruşidan keyin materik qismi (Tanganika) Buyuk Britaniya boşqaruviga ötdi. Zanzibarda 1890-yilda Britaniya protektorati örnatilgan.

Tanganika 1961-yil 9-dekabrda, Zanzibar 1963-yil 10-dekabrda mustaqillikka erişdi. 1964-yil 26-aprelda ular birlaşib, yagona respublikani tuzdi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, davlat nomi 1964-yil 29-oktabrda Tanzaniya deb qisqartirilgan. Nom Tanganika va Zanzibar nomlaridan hosil qilingan.

Ustida kelgan özbekça Vikipediyaga köra, mamlakat maydoni 945,1 ming km². Hududning katta qismini Şarqiy Afrika yassitoğligi egallaydi. Şarqda Hind okeani sohili çözilgan. Mamlakatda Afrikaning eng baland çöqqisi — Kilimanjaro vulkani (5895 m) joylaşgan. Viktoriya, Tanganika va Nyasa köllari çegarada joylaşgan. Asosiy daryolari — Pangani, Rufiji, Ruvuma.

Hayvonot dunyosi xilma-xil: fil, karkidon, begemot, zebra, jirafa, arslon va boşqalar. Serengeti, Ngorongoro, Kilimanjaro kabi milliy boğlar va qöriqxonalar bor. Oltin, olmos, mis, uran va boşqa foydali qazilmalar aniqlangan.

Tanzaniya — respublika. Davlat boşliği — 5 yil muddatga saylanadigan prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali parlament (Milliy majlis). Zanzibar va Pemba orollari muxtoriyatdan foydalanadi. Özbekça Vikipediyada poytaxt Dodoma deb körsatilgan; rus tilidagi Vikipediyada Dodoma nominal, Dores-Salom esa amalda poytaxt deyilgan. Hukmron partiya — Çama Ça Mapinduzi. Özbekça Vikipediyaga köra, mamlakat 25 viloyatga, rus tilidagi Vikipediyaga köra 31 viloyatga bölinadi.

Tanzaniya — agrar mamlakat. Özbekça Vikipediyaga köra, mehnatga layoqatli aholining 80 foizdan köproği qişloq xöjaligida band. Asosiy ekinlar: sizal, çinnigul, paxta, kofe, çoy, keşyu yonğoği. Sanoat sust rivojlangan; olmos, oltin va boşqa foydali qazilmalar qazib olinadi. Mamlakat kofe, paxta, keşyu yonğoği, olmos va boşqalarni çetga sotadi. Xorijiy turizm rivojlangan. Pul birligi — Tanzaniya şillingi.

Davlat tillari — suaxili va ingliz tillari. Tanzaniyada taxminan 120 xalq yaşaydi. Aholining köpçiligi nasroniylar va musulmonlardan iborat. Suaxili adabiyoti tarixi 18-asrdan boşlanadi; 19-asrda arab yozuvidan lotin alifbosiga ötilgan. 20-asr adibi R. Şaaban suaxili tilida ijod qilgan. Ingliz tilidagi adabiyot 20-asrning 60-yillarida yuzaga kelgan. Tasviriy san'atda yoğoç öymakorligi, töqiş va kulolçilik rivojlangan. Har bir xalqning öziga xos musiqasi bor; ngoma (baraban) kabi asboblardan foydalaniladi.