Abu Homid al-Ğazzoliy

Abu Homid Muhammad ibn Muhammad al-Ğazzoliy (1058 — 1111-yil 19-dekabr, Tus) — islom ilohiyotçisi, faylasuf, faqih va tasavvuf nazariyotçisi. Lotinlaştirilgan nomi — Algazel. Zamondoşlari unga «Hujjat ul-islom» («Islom dalili») degan faxriy unvon bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, sunniy musulmonlar uni 11-asrning mujaddidi, ya'ni dinni yangilovçisi deb hisoblaydi; u şofi'iy mazhabidagi yirik mujtahid va aş'ariy aqidasi tarafdori bölgan.12

ÖzME'ga köra, «Ğazzoliy» nisbasining kelib çiqişi haqida ikki qaraş bor. Bir guruh olimlar uni ip yigiruvçi (ğazzol) oilasida tuğilgani bilan izohlaydi, boşqalari esa Tus yaqinidagi Ğazola qişloği nomidan olingan deb hisoblaydi. Rusça Vikipediyada ham uning otasi jun yigiruvçi bölgani aytiladi.

Ğazzoliy Eronning şimoli-şarqidagi Xuroson viloyatiga qaraşli Tus şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, otasi erta vafot etgaç, u ukasi Ahmad bilan birga madrasaga öqişga kirgan. 1080-yilda Nişopurga borib, «Imom ul-Haramayn» nomi bilan maşhur bölgan al-Juvayniydan fiqh, usul va kalom ilmlarini örgangan.

Saljuqiylar vaziri Nizomulmulk iste'dodli olimni Bağdodga taklif qilib, «Nizomiya» madrasasiga boşçi etib tayinlagan; Rusça Vikipediyaga köra, u 1091—1095-yillarda bu yerda islom huquqidan dars bergan. Inglizça Vikipediya bu lavozimni öşa davrda islom dunyosidagi eng nufuzli ilmiy mansab deb ataydi. Biroq 1095-yilda Ğazzoliy çuqur ma'naviy inqirozni boşdan keçirib, mudarrislikdan voz keçgan va Bağdodni tark etgan.

ÖzME'ga köra, u qariyb 11 yil zohidlikda yaşab, ilm bilan maşğul bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu yillarda u Damaşq va Quddusda yaşagan, haj safarini ado etgan va eng maşhur asarlarini yozgan. 1106-yilda Nişopurga qaytib, madrasada yana dars bera boşlagan, ammo bu uzoq davom etmagan. Umrining oxirida Tusga köçib, 300 ga yaqin şogirdga xususiy tarzda ta'lim bergan va şu yerda vafot etgan.

Ğazzoliyning eng maşhur asari — «Ihyo ulum ad-din» («Diniy ilmlarni tiriltiriş»). Inglizça Vikipediyaga köra, u bu asarni öz davrida diniy-ma'naviy an'ana susayib, ilk musulmon avlodlari biladigan ruhiy ilmlar unutilib ketgan degan fikrdan kelib çiqib yozgan. ÖzME uning fiqhga oid «Basit», «Vasit», «Vajiz», aqidaga oid «Qavoid al-aqoid» va «ar-Risola al-qudsiya» asarlarini, tasavvufga bağişlangan «Mukoşafat ul-qulub»ni sanab ötadi. «Kimyoi saodat» («Saodat kimyosi») ham keng tarqalgan.

Falsafiy asarlari orasida «Maqosid al-falosifa» («Faylasuflarning maqsadlari») va «Tahofut al-falosifa» («Faylasuflarni rad etiş») alohida örin tutadi. Birinçisida u faylasuflar ta'limotini bayon qilgan, ikkinçisida esa uni tanqid qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, «Tahofut» falsafa tarixida muhim bosqiç bölib, Aristotel tabiatşunosligining keyinçalik Yevropada rivojlangan tanqidiga zamin hozirlagan. ÖzME bu asarlarda Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sino va Abu Hayyon at-Tavhidiy qaraşlarining ta'siri sezilişini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, Ğazzoliy islom ilohiyotini falsafiy jihatdan asoslaşga intilgan. U Allohni faqat aql bilan anglab bölmaydi, bunga ibodat va ruhiy mehnat orqali erişiladi, deb hisoblagan. Inson Alloh buyurgan amallar orasidan tanlaş erkinligiga ega va qilgan işlari uçun özi javobgar, degan fikrni ilgari surgan. Uning eng muhim xizmatlaridan biri — sunniy aqida bilan Tasavvufni uyğunlaştirişi: u tasavvufni an'anaviy islom doirasida qonuniy örinda mustahkamlagan.

Ğazzoliy ğoyalari islom tafakkuriga ham, örta asr Yevropa falsafasiga ham katta ta'sir körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ta'sirini Ibn Ruşd, Faxriddin Roziy, Maymonid va Foma Akvinskiy kabi mutafakkirlar ijodida kuzatiş mumkin. Özbek tilida uning «Mukoşafat ul-qulub» (2002) va «Ihyo ulum ad-din» (2004) asarlari naşr etilgan.