al-Idrisiy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Al-Idrisiy (töliq ismi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad al-Idrisiy; 1100 — taxminan 1165) — arab geografi, kartografi va sayyohi. U Sitsiliya qiroli Rojer II saroyida işlagan va örta asrlarning eng mukammal dunyo xaritalaridan birini yaratgan. Inglizça Vikipediyaga köra, al-Idrisiy islom olamidan çiqqan eng nufuzli kartograf va geograflardan biri hisoblanadi.1
Hayoti
13ÖzME'ga köra, al-Idrisiy 1100-yilda Marokaş sohilidagi Seuta (arabça Sabta) şahrida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u payğambar avlodiga mansub Idrisiylar sulolasidan tarqalgan Hammudiylar xonadoniga tegişli bölgan, şahar esa öşa paytda Murobitlar qöl ostida edi. Yoşligida Andalusiyaning eng yirik ilm markazi — Qurtuba (Kordova) şahrida tahsil olgan.
Al-Idrisiy köp sayohat qilgan. ÖzME uning Portugaliya, Fransiya, Angliya va Kiçik Osiyoda bölganini qayd etadi; inglizça Vikipediyaga köra, u Anadoluga 16 yoşida borgan, Pireney toğlari, Fransiyaning Atlantika sohili, Vengriya va Yorkka ham yetib borgan. Andalusiyadagi notinç vaziyat tufayli u taxminan 1138-yilda Sitsiliyaga köçib, Palermodagi norman qiroli Rojer II saroyiga xizmatga kirgan. ÖzME uning vafot yilini 1165 yoki 1161 deb körsatadi.
Dunyo xaritasi va «Rojer kitobi»
13Qirol topşiriği bilan al-Idrisiy 1154-yilda öz davrida ma'lum bölgan dunyoning xaritasini tuzgan. ÖzME'ga köra, xarita kumuşdan yasalgan yassi lavhaga öyib tuşirilgan va qoğozga ham köçirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, kumuş lavhaning diametri taxminan ikki metr bölgan, xaritadagi yozuvlar esa arab tilida bitilgan. Xaritaga ilova sifatida «Nuzhat al-muştoq fi ixtiroq al-ofoq» («Uzoq yurtlarni kezişga muştoq kişining ermagi») nomli izohli asar yozilgan; u «Rojer kitobi» nomi bilan ham tanilgan.
ÖzME'ga köra, olim yer yuzini yetti iqlimga, har bir iqlimni esa ön qismga bölgan; asarga 70 ta xarita ilova qilingan. Asl kumuş xarita saqlanmagan, faqat nusxalar va izohnoma yetib kelgan, biroq birorta ham töliq nusxa mavjud emas. Asar 16-asrdan Yevropada bir neça bor naşr etilgan, xususan, uning lotinça tarjimasi 1593-yilda Rimda çiqqan.
Manbalari va ahamiyati
13Al-Idrisiy öz kuzatişlari bilan bir qatorda sayyohlar, savdogarlar, ziyoratçilar va maxsus yuborilgan kişilarning xabarlariga tayangan. ÖzME'ga köra, u Ibn Xurdodbeh, Ibn Havqal va Mas'udiy kabi arab geograflarining asarlaridan ham foydalangan. Asarda musulmon Şarqi bilan birga Ğarbiy va Şarqiy Yevropa mamlakatlari haqida köplab ma'lumotlar bor, şu sababli u Yevropa va Afrika tarixiy geografiyasi uçun muhim manba sanaladi.
Xaritada xatolar ham uçraydi: ÖzME'ga köra, Afrika Hindixitoy yarim oroli bilan tutaşgan, Hind okeani esa yopiq köl şaklida tasvirlangan, bu jihatlar Ptolemey xaritasidan olingan. Inglizça Vikipediyaga köra, al-Idrisiy asari Ibn Sa'id al-Mağribiy, Hofizi Abru va Ibn Xaldun kabi musulmon olimlariga ta'sir qilgan, ammo Ğarbiy Yevropada kam ma'lum bölib, Uyğoniş davri kartografiyasiga sezilarli ta'sir körsatmagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)al-Idrisiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4021 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAal-Idrisiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4021
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4021
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Muhammad al-Idrisien.wikipedia.org
- 2ÖzME, 4-jild, 54–55-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 54–55-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.