Qori Qunduziy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Qori Qunduziy (asl ismi Imomali Sulton Muhammad; 1786–1857) — Qöqon xonligida yaşab ijod qilgan şoir va tarixçi. U özbek va fors tillarida yozgan, «Mahfiy» va «Komiy» taxalluslarini ham qöllagan. ÖzME'ga köra, uning asosiy merosi — Qöqon xonligining 19-asr örtalarigaça bölgan tarixini şe'riy sanalar orqali aks ettirgan «Tavorixi manzuma» asari.
Hayoti
13ÖzME'ga köra, Qori Qunduziy 1786-yilda hozirgi Afğoniston hududidagi Qunduz şahrida tuğilgan. U tuğma kör bölgan, ammo bu uning ilm olişiga tösiq bölmagan. Buxoroda tahsil körgan va u yerda Qur'onni yod bilgan qori — «hofizi Qur'on» sifatida tanilgan. Ensiklopediyaga köra, u arab tili grammatikasi (sarf va nahv), fiqh, hadis va adabiyotni çuqur egallagan.
Amir Umarxon Qöqon taxtiga ötirgaç, Qori Qunduziy Qöqonga butunlay köçib kelgan. Bu yerda u xonlikning şoir va olimlari davrasida katta hurmat qozongan. ÖzME'ga köra, tazkiranavis Abdulkarim Fazliy «Majmuai şoiron» asarida uni fiqh va tafsirni yaxşi biladigan, hadislar mazmuni va şe'r qoidalaridan xabardor, Qur'on ma'nolarini oçib bera oladigan zot sifatida ta'riflagan. Şoir 1857-yilda Qöqonda vafot etgan.
Ijodi
13Qori Qunduziy ğazallar, ta'rix (sana anglatuvçi şe'rlar) va muammolar yozgan. Uning bizgaça töliq yetib kelgan asari — «Tavorixi manzuma» («Nazmiy ta'rixlar»). ÖzME'ga köra, bu asar 19-asr özbek mumtoz adabiyotining nodir namunasi bölişi bilan birga, Qöqon xonligi tarixini örganişda muhim manba hisoblanadi.
Asarda asosan 1822–1848-yillarda xonlik hayotida muhim rol öynagan kişilar — xonlar, vazirlar, qozilar, mingboşilar, şoir va olimlarning vafot sanalari, ayrim binolarning qurilgan yillari va boşqa voqealar şe'riy ta'rix şaklida bayon etilgan. Ensiklopediyaga köra, unda Zahiriddin Muhammad Bobur va Amir Umarxon kabi hukmdorlar, Ado, Maxmur va Nola kabi şoirlarning vafot yillari, Nodira va Muhammad Alixonning Buxoro amiri Nasrullo tomonidan qatl etilişi, Olloqulixonning vafoti, Şeralixon va Xudoyorxonning taxtga ötirişi kabi voqealar qayd etilgan.
Boşqa asarlari
13ÖzME'ga köra, Qori Qunduziy muammo janriga bağişlangan «Hall ul-faroid» («Muammolarni yeçiş yöllari») risolasini ham yozgan. Bundan taşqari, uning şariat qoidalariga oid maşhur «Viqoya» asariga «Şarhi Viqoya» nomli şarh yaratgani haqida ma'lumotlar bor. Bu asarlar şoirning nafaqat adib, balki faqih va ilohiyot bilimdoni bölganini ham körsatadi.
Ahamiyati
13Qori Qunduziy ijodi Qöqon adabiy muhitining bir qismi bölib, bu davrda saroy atrofida köplab şoir va olimlar töplangan. Uning ta'rixlari tarixçilar uçun xonlik tarixidagi aniq sanalarni belgilaşda qimmatli manba bölib qolmoqda. ÖzME maqolasi P. Qayyumovning «Tarixi Qayyumiy» asariga tayanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qori Qunduziy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4039 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQori Qunduziy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4039
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4039
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1ÖzME, 11-jild, 306–307-b.manbaa.uz · ÖzME, 11-jild, 306–307-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.