Maxdumi A'zam

Maxdumi A'zam (asl ismi Sayyid Ahmad Xojagi ibn Sayyid Jaloliddin Kosoniy Dahbediy; 1463/1464–1542) — movarounnahrlik söfiy alloma va diniy arbob, 16-asrning birinçi yarmida naqşbandiya tariqatining yetakçisi. «Maxdumi A'zam» laqabi «eng uluğ ustoz» ma'nosini bildiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning avlodlari 17–18-asrlarda Şarqiy Turkiston tarixida hal qiluvçi rol öynagan.12

ÖzME'ga köra, Maxdumi A'zam Farğona vodiysidagi Koson şahrida tuğilgan va ilk ta'limni şu yerda olgan; rusça Vikipediya uning tuğilgan yilini 1461 deb körsatadi. Madrasani tugatgaç, u Şayx Mir Sayyid Aliga şogird bölgan, keyin Toşkentga kelib, [[Xoja ahror|Xoja Ahror]]ning şogirdi Muhammad Qoziga (1516-yilda vafot etgan) qöl bergan va uning xalifasi bölgan. Rusça Vikipediya uni bevosita Xoja Ahrorning muridi bölgan, Ahror vafotidan keyin esa Muhammad Qozidan ta'lim olgan deb yozadi.

ÖzME'ga köra, Maxdumi A'zam ustozi bilan Hirotga borib, Abdurahmon Jomiy bilan uçraşgan. 1503-yilda Buxoroga köçgan, söngra Axsikatda naqşbandiya ta'limotini tarğib qilgan. Muhammad Qozi vafotidan keyin tariqat şayxlari uni öz peşvosi deb tan olgan va uning nufuzi Movarounnahr hamda qöşni ölkalarga yoyilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1533–1534-yillarda u Koşğarga borib, u yerda ham tariqatni tarğib qilgan va mahalliy xonlardan katta hurmat körgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Şayboniy sarkardasi Jonibek Sulton taklifi bilan u Samarqand yaqinidagi Dahbed qişloğiga köçib, umrining oxirigaça şu yerda yaşagan. Bu yerda u katta boğ barpo etib, kamtarona hayot keçirgan. Vafotidan söng Dahbedda uning nomi bilan ataladigan maqbara va qabriston vujudga kelgan.

ÖzME'ga köra, Şayboniy sultonlari va hokimlari Maxdumi A'zamni öz pirlari deb bilgan. Zahiriddin Muhammad Bobur unga bağişlab ruboiylar yozgan, Maxdumi A'zam esa Bobur haqida «Risolai Boburiya» asarini bitib, uni Hindistonga jönatgan.

Maxdumi A'zam fors tilida 30 dan ortiq risola yozgan. Ular orasida «Asror un-nikoh» («Nikoh sirlari»), «Ganjnoma», «Risolat us-samoiyya», «Bayoni zikr», «Risolai silsilai Xöjagon», «Me'roj ul-oşiqin», «Murşid us-solikin», «Risolai Naqşbandiya» bor. Rusça Vikipediyaga köra, ularning köpçiligi «Majmuat ar-rasoil» («Risolalar töplami») nomi bilan jamlangan; asarlari Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida saqlanadi.

ÖzME'ga köra, risolalarida u ulamolar, söfiy şayxlar va davlat arboblari örtasidagi munosabatlarga, murid va pir orasidagi özaro hurmatga alohida e'tibor bergan. Uning fikriça, tariqat ahli xalqqa yaqin turib, uning dardu ehtiyojlariga hamdard bölişi lozim. Rusça Vikipediyaga köra, qaraşlari bilan u Bahouddin Naqşbandga yaqin bölgan, söfiylar faqat xonaqohda öltirmay, odamlar orasiga çiqişi kerak deb hisoblagan, samo — musiqa va zikr majlislariga ham ijobiy munosabatda bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Maxdumi A'zamning yetti öğli bölgan. Ulardan Işon Kalon va Xoja Işoq Valiy Şarqiy Turkistonda bir-biriga raqib ikki xöjalar guruhi — oqtoğliqlar va qoratoğliqlarga asos solgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning avlodlaridan biri Ofoq Xoja Koşğarda faoliyat yuritgan.