Tomas Mayn Rid

Tomas Mayn Rid (inglizça Thomas Mayne Reid; 1818–1883) — ingliz yozuvçisi va jurnalisti, sarguzaşt romanlari hamda bolalar va ösmirlar uçun asarlar muallifi. Rusça Vikipediyaga köra, uning ayrim asarlari «Kapitan Mayn Rid» taxallusi bilan çop etilgan. «Boşsiz çavandoz» romani uning eng maşhur asari hisoblanadi.1

Rid 1818-yil 4-aprelda Irlandiyaning Ballironi qişloğida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu qişloq hozir Buyuk Britaniya tarkibidagi Şimoliy Irlandiyada joylaşgan; otasi presviterian ruhoniysi bölgan, ota-onasi şotland kelib çiqişli edi. Yigit Belfastdagi Qirollik akademik institutida öqigan, ammo uni tugatmay Amerikaga jönab ketgan.

ÖzME'ga köra, Rid AQŞda jurnalistika bilan şuğullangan; rusça Vikipediyaga köra, u 1840-yil boşida Yangi Orleanga kelgan va savdo agenti, aktyor, öqituvçi bölib işlagan, 1842-yildan jurnalistlikka ötgan, janubiy ştatlar va Meksika böylab köp sayohat qilgan. Filadelfiyada u Edgar Po bilan tanişgan.

1846–1848-yillarda Rid AQŞ va Meksika örtasidagi uruşda könillilar polkida jang qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1847-yilda Çapultepek jangida oğir yaralangan va jasorati uçun kapitan unvonini olgan. ÖzME'ga köra, 1848-yilgi Yevropa inqiloblari ta'sirida u 1849-yilda Yevropaga qaytgan va vengerlarning milliy ozodlik kuraşiga hamdardlik bildirgan; rusça Vikipediya uning venger inqilobçisi Layoş Koşut bilan yaqin bölganini yozadi. 1850-yildan Londonda yaşab, adabiy ijod bilan şuğullangan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1867-yilda Rid yana Nyu-Yorkka borib jurnal taşkil etgan, lekin kutilgan muvaffaqiyatga erişmagan va eski jarohati sabab uzoq davolangan. 1870-yilda Angliyaga qaytgan; umrining oxirida oğir xastalikdan aziyat çekkan va asosiy daromadi AQŞ hukumati tayinlagan harbiy nafaqa bölgan. Yozuvçi 1883-yil 22-oktabrda Londonda vafot etgan va Kensal-Grin qabristoniga dafn qilingan.

Rusça Vikipediyaga köra, Mayn Rid jami 60 ga yaqin asar yozgan. ÖzME'ga köra, uning birinçi romani «Erkin öqçilar» (1850) Meksika uruşi voqealariga bağişlangan. Keyin AQŞ janubidagi qul savdosini foş etuvçi «Kvarteronka» (1856), hindularning mustamlakaçilarga qarşi kuraşini aks ettiruvçi «Oq tanli yölboşçi» (1855) va «Otseola, seminollar yölboşçisi» (1858) romanlari yaratilgan.

Yozuvçi asarlarida Osiyo, Afrika va Amerikaning ösimlik va hayvonot olami batafsil tasvirlanadi. ÖzME bu turkumga Janubiy Afrikadagi bir dehqon oilasi sarguzaştlari haqidagi trilogiya (1856), «Yoş ovçilar» (1859), «Qoyaga çiquvçilar» (1864) va «Jirafa ovçilari» (1867) asarlarini kiritadi. 1870–1880-yillarda yozilgan «Ajal öqi» (1873), «Ğoyib bölgan toğ» (1883) kabi romanlarida avantyura adabiyotining ta'siri kuçli.

«Boşsiz çavandoz» romani ÖzME'da 1866-yilga, rusça Vikipediyada 1865-yilga oid qilinadi. ÖzME uni jahon sarguzaşt adabiyotining mumtoz namunasi deb baholaydi; romanda Texas aholisining maişiy va ma'naviy hayoti jonli manzaralarda aks etgan, asar köplab tillarga tarjima qilingan, jumladan, 1957-yilda Toşkentda özbek tilida çiqqan.

Rusça Vikipediyaga köra, Mayn Rid kitoblari inqilobdan oldingi Rossiyada va Sovet Ittifoqida juda maşhur bölgan, holbuki 20-asrda yozuvçining öz vatani va AQŞda keng öquvçilar uni deyarli unutgan. 20-asr oxiri va 21-asr boşlarida Ğarbda uning ijodiga qiziqiş qayta jonlangan. ÖzME yozuvçi romanlaridagi irodali qahramonlar va şiddatli syujet hanuzgaça kitobxonlarni öziga tortib kelayotganini ta'kidlaydi.