Qosimxon

Qosimxon (1445 — 1518–1521) — Qozoq xonligining xoni, xonlik asosçilaridan biri Jonibek sultonning öğli. ÖzME uni Jöjixon avlodiga mansub deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, Qosimxon hukmronligi Qozoq xonligining gullagan davri bölgan: davlat mustahkamlangan, aholisi esa bir million kişiga yetgan. Uning nomi bilan qozoqlarning ilk yozma qonunlar töplami boğlanadi.12

ÖzME'ga köra, Qosimxonning onasi Jahonbegim Muhammad Şayboniyxonning onasi Oqqözibegimning singlisi bölgan, ya'ni ikki hukmdor xolavaçça bölgan. Rusça Vikipediya Mirzo Haydar Duğlatning ma'lumotiga tayanadi: 1513-yil kuzida Qosimxon taxminan 60–70 yoşda bölgan, şunga köra uning tuğilgan yili 1445–1446-yillarga töğri keladi. Yoşligini u Moğulistonda, hozirgi Yettisuv hududida kezib ötkazgan. Manbalarda 1480-yillardan boşlab Burunduqxon qöşinining otliq qismi boşliği sifatida tilga olinadi.

ÖzME'ga köra, 1503-yilda akasi Adik sulton vafot etgaç, uning ulusini boşqariş Qosimga ötgan. Rasmiy xon Burunduqxon bölsa-da, Qosim xonlikdagi ikkinçi şaxs sifatida katta nufuzga ega bölgan; harbiy ğalabalari boşqa sultonlarni ham uning atrofiga yiğgan. 1509-yilning ikkinçi yarmida haqiqiy hokimiyat uning qölida jamlangan, rasmiy xonlik yorliğini esa u faqat 1511-yilda olgan. Rusça Vikipediyaga köra, Burunduqxon şundan söng Samarqandga, qiziga köçib ketgan va öşa yerda vafot etgan. Xon etib saylangan yili manbalarda turliça — 1510, 1511 yoki 1513-yil deb beriladi. Rusça Vikipediya uni xonlikning uçinçi, inglizça Vikipediya esa törtinçi xoni deb hisoblaydi.

ÖzME'ga köra, Qosimxon davrida xonlik çegaralari janubi-şarqda Yettisuvning bir qismini, şimoli-ğarbda Volga böylarini, şimol va şimoli-şarqda Uluğtoğ etaklari hamda Balxaş köli atrofini, janubda Sirdaryo qirğoqlarini qamragan. Xon Sirdaryo böyidagi şaharlar uçun şayboniy sultonlar bilan muttasil kuraşgan, ammo ularning Eron safaviylariga qarşi urişini qöllagan; 1513–1514-yillarda Ismoil Safaviyga qarşi şayboniylar bilan ittifoq tuzgan. Bu davrda xonlik Moskva davlati, Qrim va Yorkend xonliklari bilan ham aloqa qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Qosimxon 1510-yilda Toşkent, Sayram va Turkistonni egallagan. Söngra Noğay Ördasiga qarşi uzoq uruş olib borgan va 1519–1520-yillarda noğay mirzalarini Volganing narigi qirğoğiga siqib çiqarib, ularning poytaxti Saroyçiqni öz qarorgohiga aylantirgan.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, Qosimxon davrida «Qosimxonning yorqin yöli» deb atalgan qonunlar majmuasi e'lon qilingan. U möğullarning Yasasi örniga kelib, köçmanlar odat huquqini islom huquqi me'yorlari bilan uyğunlaştirgan.

Qosimxonning vafot yili ham aniq emas: Duğlat 1518–1519-yilni, boşqa muallif manbalar esa 1523–1524-yilni körsatadi. ÖzME'ga köra, undan söng taxt bir muddat böş turgan va faqat 1522-yilda öğli Mamaşxon xon bölgan, lekin taxt uçun kuraş tinmagan va oxir-oqibat Qozoq xonligi inqirozga yuz tutgan. Inglizça Vikipediya uni qozoq qabilalarini birlaştirgan eng yirik hukmdorlardan biri deb baholaydi.