Mantiq
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–187-b. — ziyouz.com
Mantiq MANTIQ, logika — töğri tafakkur yuritişning asosiy qonunlari va şakllari haqidagi fan. M. özining şakllaniş va rivojlaniş tarixiga ega. M.ga oid dastlabki fikrlar Qad. Şarq mamlakatlarida, xususan, Hindiston, Xitoyda vujudga keddi. Qadimda M. falsafa tarkibida bölgan, mustaqil fan sifatida şakllanmagan. Yunon falsafasida M. masalalari dastlab Parmenidning «Tabiat töğrisida» asarida, Eleylik Zenonning aporiyalarida, Geraklit ta'limotida u yoki bu darajada körib çiqilgan. Aristo-/iyelgaça bölgan mantiqiy ta'limotlar içida Demokritnnt mantiqiy ta'limoti, Sokraşnçnt induktiv metodi va Platon dialektikasi diqqatga sazovor. M. ilmining alohida fan sifatida şakllanişi Aristotel nomi b-n boğlikdir. U birinçi bölib M. örganadigan masalalar doirasini aniqlab berdi. Uning «Kategoriyalar», «Talqin haqida», «Birinçi analitika», «Ikkinçi analitika», «Sofistik raddiyalar haqida», «Topika» nomli asarlari M. masalalariga bağişlangan. Aristotel M.ni «ma'lum bilimlardan noma'lum bilimlarni aniqlovçi», «çin fikrni xato fikrdan ajra-tuvçi» fan sifatida ta'riflaydi. Aristoteldan söng M., asosan, stoiklar maktabi vakillarining, Epikur, skeptiklar ta'limotlarida rivojlantirilgan. Stoiklar M.ning maqsadi inson aqlini xatolardan asraş va haqiqatga erişişdir, deb bilişgan. Keyinçalik Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida ham M. ilmi şakllandi. Örta Osiyoda ham falsafa va M. mustaqil fan sifatida taraqqiy etdi. Bunda Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Umar Xayyom, Alişer Navoiy, Bedil kabi buyuk mutafakkirlarning xizmati katta böldi. Forobiy özining «Mantiqqa kiriş», «Ilmlarning kelib çiqişi va tasnifi» asarlarida M. masalalariga ilmiy biliş metodlari deb qaragan. Forobiy fikriça, M. insonlarni biliş jarayonidagi turli xato va adaşişlardan saqlaydi. Forobiy tuşunça, hukm va ularning turlari, xulosa çiqariş, sillogizm va uning figuralari, moduslarini tahlil qildi. Sillogizm va isbotlaş usuli eng töğri, haqiqatga olib keluvçi usul deb hisobladi. Ibn Sinoning «Kitob aşşifo», «Kitob annajot», «Donişnoma» asarlarida M.ga doyr fikrlari bayon etilgan. «M. bilingan (bilimlar) yordamida bilinmaganlarni qanday qilib aniqlaşni körsatadigan, haqiqat va haqiqatsifat bilim va yolğon nima ekanligini hamda ular qanday turlarga ega ekanligini aniqlab beradigan ilmdir», degan edi Ibn Sino. U M. ilmini barça ilmlarning muqaddimasi, ularni egallaşning zarur şarti sifatida talqin etdi. Aristotelning M.ga oid ta'limoti Forobiy, Ibn Sino, Ibn Ruşdlarning M. ga oid asarlari orqali Yevropaga kirib keldi. Örta asr Yevropasida M. masalalari, asosan, umumiy va yakka tuşunçalarning özaro munosabati do-irasida örganildi. Yangi davrda R. Dekart, F. Bekon, T. Gobbs, V. Leybnits va b. M. ilmi turli yönalişlarining yaratilişiga asos soldilar. 18 — 19-a.lar falsafiy fikrida I. Kant va V. F. Gegel yaratgan mantiqiy tizimlar muhim örin tutadi. Gegel fikriça, falsafa M. şaklida mavjud, uning örganiş obyektini tafakkur taşkil etadi. M.ning asosiy vazifasi haqiqatni aniqlaş, unga erişiş yöllarini örganişdir.
M. tafakkurning namoyon böliş şakllari va taraqqiyotini, şu jumladan, fikrlar örtasidagi aloqadorlikni körsatadigan qonunqoidalar yiğindisini örganadi. M.ning vazifasi — çin fikrni, haqiqatni aniqlaş. M. ilmining örganiş obyekti tafakkur tr-Tafakkur 3 xil şaklda: tuşunça, hukm (mulohaza) va xulosa çiqariş şaklida mavjud böladi. Muhokama yuritiş ana şular va ularning özaro aloqalarga kirişişi natijasida vujudga keladigan boşqa mantiqiy tuzilmalar (mas, muammo, gipoteza, nazariya, ğoya va b.)da amalga oşadi. Muhokama yuritişda işonçli natijalarga erişişning zaruriy şarti qatoriga fikrning çin bölişi va formal jihatdan töğri qurilişi kiradi. Özi ifoda qilayotgan predmetga muvofiq keluvçi fikr — çin fikr deb ataladi (q. Isbot). Fikrni töğri qurişga tafakkur qonunlari talablariga rioya qilgandagina erişiş mumkin. Tafakkur qonunlari (q. Ayniyat qonuni, Ziddiyat qonuni, Yetarli asos qonuni, Uçinçisi istisno qonuni) mu-hokama yuritiş jarayonida fikrlar (fikrlaş elementlari) örtasidagi mavjud zaruriy aloqalardan iborat. Tafakkur köp qirrali jarayon bölib, uni turli tomondan, xususan, mazmuni va şakli (tuzilmasi) böyiça yoki kelib çiqişi va taraqqiyotida olib örganiş mumkin. Bularning barçasi M. ilmining vazifasini taşkil etadi, uning turli metodlaridan (q. Induksiya, Deduksiya) foydalanişga, har xil yönalişga ajralişiga sabab böladi.
Hoz. paytda M.ning formal M., dialektik M., matematik M. kabi yönalişlari bor. Formal M. tafakkur strukturasini fikrning anik, mazmuni va taraqqiyotidan çetlaşgan holda, nisbatan mustaqil ravişda örganadi. Uning diqqat markazida muhokamani töğri quriş b-n boğliq qoidalar va mantiqiy amallar yotadi. Dialektik M. tafakkurni uning mazmuni va şakli birligida hamda taraqqiyotida olib örganadi. Matematik M. tafakkurni matematik metodlar yordamida tadqiq etadi. U hoz. zamon mat. sining muhim yönalişlaridan biri bölib, tafakkurni yuqori darajada abstraktlaşgan va formallaşgan sistemada tahlil qiladi. 20-a.da noan'anaviy M.ning turli yönalişlari, xususan, köp qiymatli mantiqiy sistemalar (Ya. Lukaseviç, Geyting, Reyxenbaxning uç qiymatli mantiqiy sistemalari, Postning nqiymatli mantiqiy sistemasi va ş.k.), konstruktiv M. lar (A. N. Kolmogorov, A. A. Markov variantlari) va modal M. kabi nazariyalar vujudga keldi va rivojlandi.
Özbekistonda M. masalalari b-n dastlab M. M. Xayrullayev, E. Yu. Yusupov, V. Qobulov şuğullangan. Keyinçalik I. Rahimov, M. Şaripov, O. Imomxöjayeva, D. Fayzixöjayeva va b. M.ga oid ilmiy izlanişlar olib borişdi.
Ad.: Xayrullayev M. M., Haqberdiyev M., Logika, T., 1984; Şaripov M., Fayzixöjayeva D., Mantiq (ma'ruzalar matni), T., 2001.
Q.: Ayniyat qonuni, Deduksiya, Induksiya, Induksiya, Induksiya, Induksiya, Isbot, Uçinçisi istisno qonuni, Yetarli asos qonuni, Ziddiyat qonuni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНТИҚ, логика — тўғри тафаккур юритишнинг асосий қонунлари ва шакллари ҳақидаги фан. М. ўзининг шаклланиш ва ривожланиш тарихига эга. М.га оид дастлабки фикрлар Қад. Шарқ мамлакатларида, хусусан, Ҳиндистон, Хитойда вужудга кедди. Қадимда М. фалсафа таркибида бўлган, мустақил фан сифатида шаклланмаган. Юнон фалсафасида М. масалалари дастлаб Пармениднинг «Табиат тўғрисида» асарида, Элейлик Зеноннинг апорияларида, Гераклит таълимотида у ёки бу даражада кўриб чиқилган. Аристо-/иелгача бўлган мантиқий таълимотлар ичида Демокритннт мантиқий таълимоти, Сокрашнчнт индуктив методи ва Платон диалектикаси диққатга сазовор. М. илмининг алоҳида фан сифатида шаклланиши Аристотель номи б-н боғликдир. У биринчи бўлиб М. ўрганадиган масалалар доирасини аниқлаб берди. Унинг «Категориялар», «Талқин ҳақида», «Биринчи аналитика», «Иккинчи аналитика», «Софистик раддиялар ҳақида», «Топика» номли асарлари М. масалаларига бағишланган. Аристотель М.ни «маълум билимлардан номаълум билимларни аниқловчи», «чин фикрни хато фикрдан ажра-тувчи» фан сифатида таърифлайди. Аристотелдан сўнг М., асосан, стоиклар мактаби вакилларининг, Эпикур, скептиклар таълимотларида ривожлантирилган. Стоиклар М.нинг мақсади инсон ақлини хатолардан асраш ва ҳақиқатга эришишдир, деб билишган. Кейинчалик Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида ҳам М. илми шаклланди. Ўрта Осиёда ҳам фалсафа ва М. мустақил фан сифатида тараққий этди. Бунда Форобий, Ибн Сино, Беруний, Умар Хайём, Алишер Навоий, Бедил каби буюк мутафаккирларнинг хизмати катта бўлди. Форобий ўзининг «Мантиққа кириш», «Илмларнинг келиб чиқиши ва таснифи» асарларида М. масалаларига илмий билиш методлари деб қараган. Форобий фикрича, М. инсонларни билиш жараёнидаги турли хато ва адашишлардан сақлайди. Форобий тушунча, ҳукм ва уларнинг турлари, хулоса чиқариш, силлогизм ва унинг фигуралари, модусларини таҳлил қилди. Силлогизм ва исботлаш усули энг тўғри, ҳақиқатга олиб келувчи усул деб ҳисоблади. Ибн Синонинг «Китоб ашшифо», «Китоб аннажот», «Донишнома» асарларида М.га дойр фикрлари баён этилган. «М. билинган (билимлар) ёрдамида билинмаганларни қандай қилиб аниқлашни кўрсатадиган, ҳақиқат ва ҳақиқатсифат билим ва ёлғон нима эканлигини ҳамда улар қандай турларга эга эканлигини аниқлаб берадиган илмдир», деган эди Ибн Сино. У М. илмини барча илмларнинг муқаддимаси, уларни эгаллашнинг зарур шарти сифатида талқин этди. Аристотелнинг М.га оид таълимоти Форобий, Ибн Сино, Ибн Рушдларнинг М. га оид асарлари орқали Европага кириб келди. Ўрта аср Европасида М. масалалари, асосан, умумий ва якка тушунчаларнинг ўзаро муносабати до-ирасида ўрганилди. Янги даврда Р. Декарт, Ф. Бэкон, Т. Гоббс, В. Лейбниц ва б. М. илми турли йўналишларининг яратилишига асос солдилар. 18 — 19-а.лар фалсафий фикрида И. Кант ва В. Ф. Гегель яратган мантиқий тизимлар муҳим ўрин тутади. Гегель фикрича, фалсафа М. шаклида мавжуд, унинг ўрганиш объектини тафаккур ташкил этади. М.нинг асосий вазифаси ҳақиқатни аниқлаш, унга эришиш йўлларини ўрганишдир.
М. тафаккурнинг намоён бўлиш шакллари ва тараққиётини, шу жумладан, фикрлар ўртасидаги алоқадорликни кўрсатадиган қонунқоидалар йиғиндисини ўрганади. М.нинг вазифаси — чин фикрни, ҳақиқатни аниқлаш. М. илмининг ўрганиш объекти тафаккур тр-Тафаккур 3 хил шаклда: тушунча, ҳукм (мулоҳаза) ва хулоса чиқариш шаклида мавжуд бўлади. Муҳокама юритиш ана шулар ва уларнинг ўзаро алоқаларга киришиши натижасида вужудга келадиган бошқа мантиқий тузилмалар (мас, муаммо, гипотеза, назария, ғоя ва б.)да амалга ошади. Муҳокама юритишда ишончли натижаларга эришишнинг зарурий шарти қаторига фикрнинг чин бўлиши ва формал жиҳатдан тўғри қурилиши киради. Ўзи ифода қилаётган предметга мувофиқ келувчи фикр — чин фикр деб аталади (қ. Исбот). Фикрни тўғри қуришга тафаккур қонунлари талабларига риоя қилгандагина эришиш мумкин. Тафаккур қонунлари (қ. Айният қонуни, Зиддият қонуни, Етарли асос қонуни, Учинчиси истисно қонуни) му-ҳокама юритиш жараёнида фикрлар (фикрлаш элементлари) ўртасидаги мавжуд зарурий алоқалардан иборат. Тафаккур кўп қиррали жараён бўлиб, уни турли томондан, хусусан, мазмуни ва шакли (тузилмаси) бўйича ёки келиб чиқиши ва тараққиётида олиб ўрганиш мумкин. Буларнинг барчаси М. илмининг вазифасини ташкил этади, унинг турли методларидан (қ. Индукция, Дедукция) фойдаланишга, ҳар хил йўналишга ажралишига сабаб бўлади.
Ҳоз. пайтда М.нинг формал М., диалектик М., математик М. каби йўналишлари бор. Формал М. тафаккур структурасини фикрнинг аник, мазмуни ва тараққиётидан четлашган ҳолда, нисбатан мустақил равишда ўрганади. Унинг диққат марказида муҳокамани тўғри қуриш б-н боғлиқ қоидалар ва мантиқий амаллар ётади. Диалектик М. тафаккурни унинг мазмуни ва шакли бирлигида ҳамда тараққиётида олиб ўрганади. Математик М. тафаккурни математик методлар ёрдамида тадқиқ этади. У ҳоз. замон мат. сининг муҳим йўналишларидан бири бўлиб, тафаккурни юқори даражада абстрактлашган ва формаллашган системада таҳлил қилади. 20-а.да ноанъанавий М.нинг турли йўналишлари, хусусан, кўп қийматли мантиқий системалар (Я. Лукасевич, Гейтинг, Рейхенбахнинг уч қийматли мантиқий системалари, Постнинг nқийматли мантиқий системаси ва ш.к.), конструктив М. лар (А. Н. Колмогоров, А. А. Марков вариантлари) ва модал М. каби назариялар вужудга келди ва ривожланди.
Ўзбекистонда М. масалалари б-н дастлаб М. М. Хайруллаев, Э. Ю. Юсупов, В. Қобулов шуғулланган. Кейинчалик И. Раҳимов, М. Шарипов, О. Имомхўжаева, Д. Файзихўжаева ва б. М.га оид илмий изланишлар олиб боришди.
Ад.: Хайруллаев М. М., Ҳақбердиев М., Логика, Т., 1984; Шарипов М., Файзихўжаева Д., Мантиқ (маърузалар матни), Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.