Ansoriy

Abdulloh Ansoriy (forsça: خواجه عبدالله انصاری; 1006, Hirot — 1088 yoki 1089) — fors va arab tillarida ijod qilgan şoir, mufassir, faqih va tasavvuf şayxi. U «Piri Hirot» hamda «Şayxulislom» nomlari bilan şuhrat topgan.

Abdulloh Ansoriy 1006-yili Hirotda tuğilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, uning töliq ismi Abuismoil Abdulloh ibni Abulmansur Muhammad Ansoriy Hiraviy; nasabi Ansorlarga borib taqalgani uçun «Ansoriy» taxallusini olgan. Inglizça Vikipediyada u sahoba Abu Ayyub al-Ansoriyning avlodi, undan boşlab ön birinçi buğin sifatida körsatiladi. Otasi savdo bilan şuğullangan, yoşligida bir neça yil Balxda yaşagan deyiladi.

«Nasoyim ul-muhabbat»da öz tilidan berilgan ma'lumotga köra, u tört yoşida maktabga borgan, 9 yoşida Abu Mansur va Joruziy asarlarini köçirgan, 14 yoşidan ilmiy davralarda qatnaşgan. Maktab davrida şe'r yoza boşlagan, arab va fors şe'riyatidan 100 ming bayt şe'r hamda roviylar silsilasi bilan 300 ming hadis yod bilgan.

Rus Vikipediyasiga köra, 1026-yili u ta'limni davom ettiriş uçun Nişopur, Tus, Bistom va Bağdodga borgan, maşhur sufiy Abulhasan al-Xarakoniy bilan uçraşgan; keyin Hirotga qaytib, dars bergan va mutazila hamda aş'ariylar bilan munozara olib borgan. 1041-yili saljuqlar Şarqiy Eronni egallagaç, u ta'qibga uçragan, uç marta surgun qilingan, umrining oxirgi yigirma yili esa tinçroq ötgan. Abbosiy xalifa al-Qoim unga şarafli kiyimlar yuborgan. Umrining oxirida közi ojiz bölib qolgan.

Ingliz Vikipediyasida uning beş farzandi borligi aytiladi.

Ansoriy arab va fors-tojik tillarida köplab asarlar yozgan. Ular orasida «Munojot», «Risolayi dilu jon», «Ganjnoma», «Qalandarnoma», «Kanz ul-solikin», «Zod ul-musofirin», «Haft hisor», «Sad maydon», «Nasoeh», «Muhabbatnoma», «Tabaqot us-söfiya» va «Manozil us-soyirin» bor. Arab tilida 6 ming baytdan ortiq şe'r yozgan, unga 2000 ta ruboiy ham nisbat beriladi.

«Yusuf va Zulayxo» qissasini «Anis ul-muridin va şams ul-majolis» nomi bilan nasriy şaklga solgan; asar 14 majlisdan iborat. Ingliz Vikipediyasiga köra, u fors tilida yozgan dastlabki sufiylardan biri bölib, mahalliy şevadan foydalangan, bu ta'limotini ulamodan taşqari keng omma orasida tarqatiş istagini körsatadi. «Munojotnoma» uning eng maşhur asari hisoblanadi.

Ansoriy hanbaliy mazhabining izdoşi edi. Rus Vikipediyasiga köra, u kalom (rasionalistik ilohiyot)ni «yomon bid'at» deb bilgan va tasavvuf Qur'on hamda sunnani çuqurroq anglaşga xizmat qiladi, deb hisoblagan. Hanbaliylarga xos tarzda, rasionalist ilohiyotçilar uni antropomorfizmda ayblagan; ingliz Vikipediyasida şafe'iy-aş'ariy olim Toj ad-din as-Subkiy unga «Şayxulislom» unvoni notöğri berilgan, deb yozgani keltiriladi.

Ansoriy fors-tojik adabiyotiga kuçli ta'sir körsatgan; didaktik dostonçilik, saj'li nasr va tasavvufiy şe'riyatning şakllanişi uning nomi bilan boğlanadi. Bu yölni Hakim Sanoiy va Nosir Xusrav davom ettirgan. «Manozil us-soyirin»ga bir qança şarhlar yozilgan, eng maşhuri — Ibn Qayyim al-Javziyyaning «Madorij us-solikin»i.

Alişer Navoiy unga katta ehtirom bildirgan: «Nasoyim ul-muhabbat» Ansoriyning «Tabaqot us-söfiya» asosida yozilgan; Jomiy uni keyingi tört asr ma'lumotlari bilan töldirib tarjima qilgan, Navoiy turkiy maşoyixlar haqidagi ma'lumotlarni qöşgan. Jamol Kamol uning ruboiylarini özbek tiliga ögirgan. Hirotdagi Xoja Abdulloh maqbarasi timuriylar davrida qurilgan bölib, ziyoratgohdir.

Özbekça Vikipediyaga köra, u 1088-yili Hirotda vafot etgan; rus va ingliz Vikipediyalarida vafot yili 1089 deb körsatilgan.