Mirxond

Mirxond (töliq ismi Muhammad ibn Xondşoh ibn Mahmud) — fors tarixçisi, Temuriylar saroylaridagi saroy tarixşunoslari maktabining vakillaridan biri. U Sulton Husayn Boyqaro davrida Hirotda faoliyat yuritgan va “Ravzat us-safo” asari bilan tanilgan.

Mirxond haqidagi biografik ma'lumotlar uning tarixiy asariga yozilgan kiriş söziga asoslanadi. Otasi Burhoniddin payğambar avlodlaridan bölgan sayyidlar oilasiga mansub edi. Tuğilgan joyi haqida manbalar turliça yozadi: özbekça va rusça Vikipediyada oila Buxoroda yaşagan sayyidlardan bölgani, ammo Balxga köçib ötgani va Mirxond 1433-yilda (hijriy 837) Balxda tuğilgani aytiladi; inglizça Vikipediyada esa u taxminan 1433/34-yilda Buxoroda tuğilgan deyiladi. Inglizça manbaga köra, otasi Hirotda sufiy şayx Bahouddin Umar Jağoriyning muridi bölgan, Mirxondning akasi esa valiahd şahzoda Badiuzzamon Mirzoning sadri bölgan.

Mirxond Hirotda yaşadi va Alişer Navoiy davrasiga mansub böldi. Navoiy köplab adiblarga, jumladan Mirxond va uning nabirasi Xondamirga homiylik qilgan. Inglizça manbaga köra, Mirxond va Navoiy örtasidagi munosabat yaxşi bölgan; Navoiyning “Majolis un-nafois” asarida ham Mirxond haqida ijobiy fikr bildirilgan. U Navoiy qurdirgan Ixlosiya xonaqohida köp yil yaşagan, umrining oxirida esa Hirot yaqinidagi Xöja Abdulloh Ansoriy ziyoratgohida bir yil turgan.

Mirxond 1498-yilda Hirotda vafot etdi (hijriy 903). Inglizça manbada vafot sanasi 22-iyun deb körsatilgan va u otasi bilan birga Bahouddin Umar Jağoriy ziyoratgohida dafn etilgani aytilgan.

Mirxondning yagona ma'lum asari — “Ravzat us-safo” (“Poklik boği”), dunyo tarixini yaratilişdan boşlab musulmon nuqtayi nazaridan bayon qiluvçi umumiy tarix. Asar muqaddima, yetti jild va xotimadan iborat. Rusça manbaga köra, xotima ba'zan sakkizinçi jild sifatida naşr etilgan. Inglizça manbaga köra, Mirxond asarni 1474/75-yilda yozişni boşlagan va Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlaʼ us-sa'dayn” asosidan foydalangan.

Rusça manbada keltirilişiça, dastlabki olti jild asosan kompilyativ xarakterda; yettinçi jild muallifning zamonaviy voqealariga bağişlangan va eng qimmatli hisoblanadi. Muqaddimada muallif foydalangan manbalar sanab ötilgan: 15 ta arabça va 25 ta forsça. Asar bezakli til bilan yozilgan.

Mirxond asarni tugata olmadi; uni nabirasi Xondamir yakunladi. Xondamir yettinçi jildning muhim qismini yozgan va boşqa qismlarni ham tahrir qilgan bölişi mumkin. Xondamir 1500-yilda bobosining asarining qisqartirilgan variantini ham yozgan.

“Ravzat us-safo” Şarq mamlakatlarida katta obröga ega bölgan; kutubxonalarda uning yuzlab qölyozma nusxalari saqlanadi va asar bir neça marta litografiya usulida naşr etilgan. Usmonli turkçaga tarjimalar qilingan, Boburiylar Hindistonida tarix örganuvçilar öqiydigan asarlardan biri bölgan. Yevropada asar uzoq vaqt Şarq tarixi böyiça asosiy manba vazifasini ötagan, uning bölaklari Yevropa tillariga tarjima qilingan. Hozirgi kunda uning ahamiyati manbalar doirasi kengayganligi sababli birmunça kamaygan. Nemis şarqşunosi Bertold Şpulerning fikriça, bu asar islom olamiga oid fors tilidagi eng yirik umumiy tarixdir. Asarni 19-asrda Rizoqulixon Hidoyat davom ettirib, 8–10-jildlarni yozgan.