Termiziy al-Hakim

Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali at-Termiziy (al-Hakim at-Termiziy) — Termizda yaşagan muhaddis va mutasavvif, sufizmning dastlabki yirik mualliflaridan biri. U 80 ga yaqin asar muallifi sifatida tanilgan, «al-Hakim» (dono) taxallusi çuqur ilmi va keng dunyoqaraşi uçun berilgan.

Tuğilgan va vafot etgan sanalari manbalarda turliça beriladi. Hoji Xalifaning «Kaşf az-zunun» asarida va qabr toşida vafoti milodiy 869-yil deb körsatilgan. Uning yuz yildan oşiq (112, 116 yoki 120 yil) umr körgani aytilişiga tayanilsa, taxminan 750–760-yillarda tuğilgan böladi. Misrlik olim Abdulfattoh Abdulloh Baraka esa 820-yilda tuğilib, 932-yilda 112 yoşida vafot etgan, deb yozgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada yana bir fikr keltiriladi: hadis olimlari taxminan 280 hijriy yilda 70–80 yoşida vafot etgan, deyişadi. Rus tilidagi maqolada tuğilgan sanasi noma'lum, vafoti 932-yil deyilgan.

U ilmli oilada ösgan: otasi Ali ibn Hasan muhaddis bölib, Bağdodga borgan; onasi va toğasi ham hadis bilimdonlari hisoblangan. Otasi uning dastlabki ustozi edi. Ustozlari orasida Qutayba ibn Sa'id, Solih ibn Abdulloh at-Termiziy, Sufyon ibn Vakiy, Ahmad ibn Hadravayh, Abu Turob an-Naxşabiy va Yahyo ibn Maoz ar-Roziy tilga olinadi.

«Tarjimai hol»ga köra, u sakkiz yoşidan diniy ilmlar bilan şuğullangan, yigirma sakkiz yoşida Makkaga haj safariga çiqqan. Qaytgaç, sufiylik yölini tutgan. U Balx, Nişopur, Bağdod, Makka va Madinada bölib, olimlar bilan ilmiy munozaralarda qatnaşgan. Asosiy asarlarini ona şahri Termizda yaratgan.

«Xatmul-avliyo» va «Ilal aş-şari'a» kabi asarlarida avliyolik («xatmul avliyo») «xotamul anbiyo» bilan yonma-yon mulohaza qilingani ayrim faqihlar va arboblarda norozilik uyğotgan. Şu sabab u Balxga, söng Nişopurga ketişga majbur bölgan; u yerda tarafdorlari köpaygan. Rus tilidagi maqolaga köra, vaziyat özgargaç, Termizga qaytib, şu yerda vafot etgan. Ingliz tilidagi maqolada al-Zahabiy uning haqida «Hadisda yetakçi» deb himoya qilgani aytiladi.

Şogirdlari orasida Abu Ali al-Jurjoniy, Abu Bakr al-Varroq va boşqalar bor.

Asarlari soni haqida ma'lumotlar turliça: ba'zilar tört yuzga yaqin, köpçilik sakson atrofida, deydi; Baraka tört yuz asardan oltmişga yaqini yetib kelgan, deb yozgan. Ingliz tilidagi maqolada 108 nom keltirilgan.

Eng muhimlaridan biri — «Navodir al-usul fi ma'rifat axbor ar-Rasul» (özbekça maqolada 291 hadisni öz içiga oladi, deyilgan; inglizçada 391 bob deb yozilgan). Uning bir qölyozmasi Toşkentda Özbekiston musulmonlari diniy idorasi kutubxonasida saqlanadi. Naşr etilgan asarlari orasida «Kitob haqiqat al-odamiya» va «Adab an-nafs» bor. Qölyozmalari Parij, Qohira, Damaşq, Iskandariya, Istambul, London va Leypsigda saqlanadi.

«Xatmul-avliyo» uzoq vaqt yöqolgan deb hisoblangan, 1965-yilda Bayrutda çop etilgan. Unga uning tarjimai holiga oid «Bad'u sha'ni Abu Abdulloh» risolasi ilova qilingan. «Xatmul-avliyo» muqaddima va 29 bobdan iborat bölib, murid savollariga şayx javobi şaklida yozilgan, valoyat masalasi unda tugal nazariya sifatida bayon etilgan.

U ma'rifatni (hikmatni) inson yetişişi mumkin bölgan oliy bilim, qalbdagi «ilohiy nur» deb hisoblagan. Oddiy ilm ta'lim bilan egallanadi, ma'rifat esa Alloh öz sevgan bandalariga beradigan rahmatdir; unga dunyo mehridan qalbini poklaganlar yetişadi. Risolalarida ruh, uning holati va harakati, nafsni jilovlaş usullari haqida fikr yuritgan, bu sufiylik ruhiyatining rivojiga ta'sir körsatgan.

Avliyolik haqidagi tasavvurlarni birinçilardan bölib nazariy asoslagan, ehtimol, aynan u bölgan. Ğoyalari Ibn Arabiy ijodida rivoj topgan; Ibn Arabiy asarlariga uning risolalaridan katta bölaklar kiritgan. Qabri ustida Termiziy maqbarasi örnatilgan.