Lal Şahboz Qalandar

Lal Şahboz Qalandar (1177 – 1274-yil 19-fevral) — janubiy osiyolik söfiy avliyo va şoir. U ayniqsa Sind aholisi orasida hurmatga sazovor bölgan.

Uzbekça Vikipediyada uning töliq nomi Sayyid Şoh Husayn Jafariy al-Marvandiy deb keltirilgan. Rus tilidagi Vikipediya uni Sayyid Usmon Marvandiy, inglizça Vikipediya esa Sayyid Usmon al-Marvandiy deb ataydi. Şunday qilib, manbalar uning asl ismini turliça beradi.

«Lal» laqabi inglizça maqolada «yakrang qizil» ma'nosida izohlanadi: u sevimli rangi bölgan qizil kiyim kiygani uçun şunday atalgan. Rus tilidagi maqolada esa bu laqab yuzidagi (boşqa ma'lumotlarga köra, peşonasidagi) yoqutdek yoruğlikka boğlanadi. «Şahboz» — olijanob va ilohiy ruh belgisi, «Qalandar» esa u kezib yuruvçi ruhiy inson bölgani uçun berilgan.

Uni ba'zan Jhulelal («qizil kuyov») deb ham ataydilar. Garland ensiklopediyasiga köra, bu nom unga bir ayolga uylaniş va'da qilingani, keyin rad etilgani sabab qattiq xafa bölgani bilan boğliq. Boşqa rivoyat bu nomni Sind xudosi Jhulelal bilan boğlaydi; Uilyam Dalrimplga köra, bu nom va rivoyat birga yuradi, mahalliy musulmon muridlar esa Lal Şahboz Hind daryosining toşişi va qaytişini boşqaradi, deb hisoblaydi.

U 1177-yilda Marvandda tuğilgan. Özbekça maqola Marvandni Seyistondagi şahar deb körsatadi, rus tilidagi maqola ham Sistanni aytadi, inglizça maqola esa uni hozirgi Ozarbayjondagi, Tabriz yaqinidagi kiçik şahar deb yozadi. Manbalar bu joyda bir-biriga zid.

Inglizça va rusça maqolalarga köra, u Bağdoddan kelgan oila farzandi bölgan. Keyinçalik Sindning Sehvan şahriga joylaşgan; bu davr ğaznaviylar va ğurilar hukmronligiga töğri keladi. U Rumiy zamondoşi bölib, musulmon olamini kezgan. 1196-yilda Sindda bölgani haqida dalillar bor: öşanda Paatlik Pir Haji Ismoil Panhvar bilan uçraşgan.

Sehvanda xonaqoh qurgan, Fuqhai Islam madrasasida dars bergan va «Mizon-us-Sarf», «Qism-e-Doyum», «Aqd», «Zubda» risolalarini yozgan. U bokira hayot keçirgan. Inglizça maqolada u qattiq riyozat çekkan zohid sifatida tasvirlanadi, Sehvonga kelganda şayvaviy zohidlar guruhiga qöşilib, özini azoblaş bilan şuğullangani aytiladi.

Multonda Bahouddin Zakariyo (Suhravardiya), Fariduddin Ganjşakar (Çiştiya) va Sayyid Jaloliddin Buxoriy bilan uçraşgan. Bu törtlikning döstligi maşhur bölgan va ular «Çahor yor» («tört döst») deb atalgan. Ba'zi tarixçilarga köra, ular Sind va Panjobning turli joylarida bölişgan. Bu davrda Dehlida Ğiyosiddin Balban (1266–1287) hukmronlik qilgan. Rus tilidagi maqolaga köra, u Sindda köpçilikning islomni qabul qilişiga yordam bergan.

Maqbara Sehvanda joylaşgan. Uni 1356-yilda Firuzşoh Tuğluq qurdirgan, keyin Tarxonlar sulolasidan Mirzo Jani Bek va uning öğli Mirzo Ğozi Bek kengaytirgan. U 1639-yilgaça, Navob Dindor Xon hovlini sirlangan koşin bilan qoplagunga qadar tugallanmagan. Darvozadagi kumuş naqşlar, qabr atrofidagi panjara va gumbaz uçi Talpurlar sulolasidan Mir Karam Ali Talpur tomonidan hadya qilingan. Inglizça maqolaga köra, keyinroq maqbara koşinlar va oynakorlik bilan bezatilgan, Zulfiqor Ali Bxutto esa tilla qoplamali eşik örnatgan.

Içki xonaning maydoni taxminan 100 kvadrat yard, markazida kumuş soyabonli qabr bor. Minglab ziyoratçilar, asosan payşanba kunlari, maqbarani ziyorat qiladi. Rus tilidagi maqolada u malanglar va qalandarlarning asosiy qadamjosi sanaladi.

Har yilgi urs şa'bonning 18-kuni ötkaziladi va Pokiston hamda Hindiston, Bangladeşning ba'zi hududlaridan ikki milliondan ortiq ziyoratçini yiğadi.

19-asrga oid «Dama Dam Mast Qalandar» manqabati unga bağişlangan va Hind yarimorolida keng maşhur. 2017-yil 16-fevralda maqbarada sodir etilgan portlaş uçun «Islomiy davlat» guruhi javobgarlikni öz zimmasiga olgani, natijada, noaniq ma'lumotlarga köra, 50 dan 90 gaça kişi halok bölgani rus tilidagi maqolada aytilgan.