Tabiati. I.ning aksar qismi şarqdan (500 m) ğarbga tomon (1000—1500 m gaça) balandlaşib boradigan yassi-toğlikdan iborat. Jan.dagi Ram toği — I.ning eng baland nuqtasi (1764 m). Mamlakatning ğarbiy qismida meridian çiziğiga parallel holda yönalgan çuqur botiq voha — Hor (Alhor) va uning davomi Vodiy al-Arab joylaşgan. Hor mintaqasida Iordan daryosi vodiysi va Ulik dengiz (suv yuzasi dengiz sathidan 395 m pastda) örin olgan. Bu mintaqaning har ikki tomo-nida Suriyafalastin toğlari qad rostlab turadi.
Iqlimi — subtropik, quruq iqlim. Yanv.da örtaça t-ra 8—14°, iyulda esa 24—30° ga töğri keladi, Hor mintaqasi hamda I.ning çöl qismida t-ra 50° gaça kötariladi. Yillik örtaça yoğin miqsori mamlakatning ğarbidagi toğlarda 500— 700 mm, şarqida va Hor botiğida 100 mm ni taşkil etadi. Doim oqib turuvçi daryolari kam bölib, quruqözanlar va mavsumiy soylar köp uçraydi. I.ning ğarbiy qismidagi toğlarda Örta dengiz qirğoqlariga xos nabotot xillari ösadi, da-raxtzor va butazor köp. Şarqiy qismida esa, çalaçöl va çöl ösimliklari, ahyon-ahyonda hurmozorli kiçik vohalar uçraydi. I. hayvonot olami unça boy emas; sirtlon, çöl tulkisi, tönğiz uçraydi. Quşlar, kemiruvçilar va sudralib yuruvçilarning turi köp. Azraq milliy boği bor.
Aholisi. Mamlakat umumiy aholisining 98% arablar; yahudiylar, armanlar, greklar, kurdlar, çerkeslar, çeçenlar, doğistonliklar, özbeklar, turkmanlar ham yaşaydi. Rasmiy tili — arab tili. Mamlakat aholisining 90% islom diniga, qolgan qismi xristian va yahudiy dinlariga mansubdir. Aholining 71% şaharlarda istiqomat qiladi. Mamlakatda 5% ga yaqin badaviylar bölib, ular köçmançi hayot tar-ziga ega. Aholining 70% ga yaqini xizmat körsatiş sohasida, 12% i. ç. va torşon sanoatida, qolganlari boşqaruv tizimi, ta'lim, savdo, transport va harbiy sohalarda xizmat qiladi. Yirik şaharlari: Ammon, Az-Zarqa, Irbid, Al-Xalil.
Tarixi. Hoz. I. hududida dastlab xanaaneylarning somiy qabilalari yaşagan. Mil. av. 1 ming yillikda bu hududning bir qismi Isroil va Yahudiya (Iudeya) podşohliklari tarkibida bölgan. Mil. av. 1ming yillik oxirida qad. arab davlati — Nabateya podşohligi vujudga keldi. Mil. 2-a.ning 30-y.laridan I. Rim, 4-a.dan Vizantiya imperiyalari, 7-a. dan Arab xalifaligi qöl ostida böldi. I.da sekin-asta arab tili va islom dini tarqala boşladi. 11 — 15-a.larda salibçilar, saljuqiylar, Misr mamluklari bostirib kirdi. 16-a.ning boşidan 1918 y.gaça I. Usmonli turk imperiyasi tarkibida böldi. Mamlakat 1-jahon uruşi davrida arab qözğolonçi vatanparvarlari tomonidan ozod qilindi. Söng hoz. Suriya hududi b-n birga amir Faysal qöl ostiga ötdi (1918). 1920 y.dan I. Britaniya mandatidagi Falastinga qöşildi. 1921 y. Iordan daryosining şarqiy qismida Hoşimiylar sulolasidan bölgan amir Abdulloh rahbarligida Transiordaniya amirligi taşkil topdi. Uning taşqi siyosati, qurolli kuçlari va iqtisodiyoti ustidan Angliya nazorati örnatildi. Hoşimiylar hukmronligini mustahkamlaydigan konstitutsiya qabul qilindi. 2-jahon uruşi davrida Transiordaniya Buyuk Britaniyaning Yaqin Şarqdagi qarbiy tayanç maydoniga aylantirildi. 1946 y. 25 mayda Transiordaniya I. nomi b-n mustaqil davlat, amir Abdullox. esa uning podşohi deb e'lon qilindi. 1948—49 y.lardagi Arab-Isroil uruşi natijasida Nablus, Bayt-Lahm, Quddusning şarqiy qismi I.ga qöşib olindi. 1967 y. iyunida Isroil-Ior-daniya uruşi natijasida mamlakatning iktisodiy jiqatdan eng rivojlangan qismi — 6,6 ming km2 hududini Isroil qöşinlari bosib oldi. I. — 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari 1993 y. 13 fev.da örnatilgan.
Milliy bayrami — 25 may — Mustaqillik kuni (1946).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. I. Xalqbirligi demokratik partiyasi, 1991 y.dan oşkora faoliyat yurita boşlagan; I. Kommunistik partiyasi, 1943 y.da tuzilgan, 1951 y.gaça Milliy ozodlik ligasi deb nomlangan; Xalq demokratik partiyasi, 1989 y.da tuzilgan; Arab sotsialistik uyğo-niş partiyasi (Base), 1947 y.da taşkil topgan, umumarab Baas partiyasining mintaqa bölimi; Islom harakati fronti, 1991 y.da asos solingan. I. kasaba uyuşmalari umumiy federatsi-yasi, 1954 y.da taşkil topgan.
Xöjaligi. I. dunyoning rivojlanayotgan mamlakatlari qatoriga kirib, iqtisodiyoti asta barqarorlaşib borayotgan davlatdir. Mamlakat iqtisodiy faoliyatida davlat sektorining kulami katta. Lekin, xususiy mulkçilik ham keng rivojlangan. Davlat sektoriga, asosan, soğliqni saqlaş, ta'lim, kommunal xizmat, suv va elektr tar-moği, transport, kommunikatsiya va irrigatsiya tarmoklari kiradi. I. ikti-sodiyotida xizmat körsatiş, sanoat, q. x. va sayyohlik sohalari jadal sur'atlarda rivojlanayotir. I. fosfat va işqor (potaş), mis va marganets zaxiralariga va unçalik yirik bölmagan neft konlariga ega. Mamlakatda konçilik, energetika, töqimaçilik sanoatlari rivojlangan.
Sanoati I. iqtisodiyotining muhim tarmoklaridan sanaladi. Mazkur tarmoq yalpi içki mahsulotning 27% ni beradi. Mamlakatda sanoatning konçilik, energetika, yoqilği, neftni qayta işlaş, kimyo, maşinasozlik, avtomobilsozlik tarmoklari rivojlangan. Konçilik sanoati mamlakat iqtisodiyotida muhim ahamiyatga ega. I. yuqori sifatli fosforit katlamlariga ega bölib, uning zaxirasi 1,5 mlrd. tonnadan ortiq. Yiliga örtaça 6—7 mln. tonnadan köproq (2000 y.da 10 mln. tonna) fosforit qazib olinadi. I. dunyoning bu qimmatli xom aşyosiga ega bölgan 5 asosiy davlat qatoridan joy olgan. Uning yirik konlari Ammondan 35 km uzoqlikda bölgan Ruseyfa, Al-Xasa va Şaydiyada joylaşgan. Içki bozorda bu mahsulotga ehtiyojning çeklanganligi sababli uning katta şemi eksport qilinadi. Fosforit eksporti böyiça u dunyoda AQŞ va Maro-kaşdan keyin 3-örinda turadi. Mamlakat mineral tuzlarga ham boy. Ularning zaxirasi 40,8 mlrd. tonna bölib, 1,8 mlrd. tonnasi kaliy xloridga, 6 mlrd. tonnasi kalsiy xloridga, 11 mlrd. tonnasi oş tuziga töğri keladi. Şuningdek, brom, magniy oksidi ham qazib olinadi. I.da mis rudasi (zaxirasi 60 mln. tonna), marganets (zaxirasi 3 mln. tonna), uran (300 ming t), temir rudasi (560 ming t) ham bor. Bulardan taşqari, uning yeri kaolin, gips, ohaktoş, kvarsli qumlar, dolomit, bentonit, dala şpati konlariga ham boydir. Ular, asosan, içki ehtiyojlarga sarflanadi va bir qismi eksport qilinadi. I.da kimyo sanoati rivojlangan. Aqabada ma'danli öğitlar z-di işlaydi. Yiliga 200 ming t ftorli alyuminiy eritadigan, 300 t uran oksidi işlab çikaradigan bir neça inşootlar ham mavjud. Kir yuviş sodalari, turli xil sovunlar, şam-punlar hamda yiliga 7 mln. tonnadan ortiq sement işlab çiqariladi. Ro-şadiya, Azraq, Holidiya, Fuheysa va b. joilarda sement z-dlari mavjud. Neft mahsulotlari z-dlarida yiliga 4—5 mln. tonna neft qayta işlanadi. Bunday z-dlarning eng yirigi Az-Zarkada joylaşgan. Iordan daryosining vodiysi, Ölik dengiz atrofi, Azraq, Ruseyfa, Sarxon, Riş kabi hududlarida bir neça neft konlari bor.
Metallni qayta işlaş sanoati keyingi yillardan rivojlana boşlagan. Bir neça armatura z-di, yiliga 10— 12 ming t quvur, 8—10 ming t alyuminiy mahsuloti, mayda metall buyumlar (mix, bolt, halqa kabilar) işlab çiqaradigan z-dlar bor. I.da sovitkiç, gaz plitalar, akkumulyatorlar işlab çiqaradigan z-dlar, kuriliş mollari, mebel korxonalari işlab turibdi.
I.da dori-darmon, sigareta, kulolçilik buyumlari, poyabzal, töqimaçilik mollari ham işlab çiqariladi. Yiliga örtaça 3,7 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Qişloq xöjaligi I. iqtiso-diyotida unçalik yuqori mavqega ega emas. Mamlakat hududining atigi 5— 6% haydaladigan yerlardir. Bu yerlardan yiliga 4 martagaça hosil oliş mumkin, biroq suv tanqisligi bunga imkon bermaydi. Q. x. yalpi içki mahsulotning 10% ni taşkil etadi. Unda aholining 8—10% maşğul. Q. x. yerlari, asosan, Iordan daryosi böylari va Transiordaniya yasei tepaliklari atrofida joylaşgan bölib, sitrus me-valar, olxöri, rlma, şaftoli, karam, bodring, baqlajon, qovun, pomidor, tamaki kabilar yetiştiriladi. Mamlakatda paxtaçilik rivojlangan. Çorvaçilik oqsoq tarmoq hisoblanadi. Asosan, qoramol, qöy va eçki boqiladi, biroq yem-xaşakning yetişmasligi, yaylovlarning kamligi bu tarmoqning rivojlanişiga imkon bermaydi.
Transporti. I.da avtomobil, t. y., suv va havo transporti keng rivojlangan. Avtomobil transportida Ammon—Aqaba, Ammon—Quddus, Ammon— Damaşq, Mafraq— Iroq çegarasi yönalişidagi yöllar muhim ahamiyatga ega. Avtomobil yöllari uz. — 9 ming km. T. y. transportida esa Ammon — Suriya çegarasi, Ammon—Alhosa, Alhosa— Aqaba, Maon—Rasnaqab kabi önlab t. y. liniyalari mavjud. T. y. uzunligi — 600 km ga yaqin. Suv transportida mamlakatdagi yagona Aqaba portining mavqei katta. Ikkita yirik aeroport — Ammon va Aqaba aeroportlari mavjud. Mamlakat hududidan Kirkuk (Iroq) — Xayfo (Isroil) va Dahron (Saudiya Arabistoni) — Sayda (Livan) neft quvurlari ötgan.
I. çetga asosan fosfat, fosfatli va kaliyli öğitlar, işqor, sement, mar-mar, akkumulyatorlar, töqimaçilik buyumlari, parafin, lok, böyoqlar, tozalaş moddalari (soda va sovunlar), qandolatçilik mahsulotlari, mevalar, poliz ekinlari, kimyoviy mollar çiqaradi. Çetdan maşina, asbob-uskuna, neft va neft mahsulotlari, don, göşt va sut mahsulotlari oladi. Ularning 15—20% ni buğdoy, buğdoy uni, şakar, göşt, sut mahsulotlari, 10— 15% ni neft va neft mahsulotlari, 25— 30% ni maşina, asbob-uskuna, elektr jihozlari va mebel taşkil etadi. I. iqtisodiyotida sayyohlik sal-mokli örin egallaydi. Savdo-sotikdagi mijozlari: Arab davlatlari (asosan, Saudiya Arabistoni, Iroq, Ku-vayt), AQŞ, Italiya, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Hindiston va b. Pul birligi — iordan dinori.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. I.da 6 y.lik boşlanğiç va 6 y.lik örta ta'lim bepul va majburiydir. Öquv yurtlari asosan davlatga qaraydi. Xususiy maktablar ham mavjud. Aholining 75% savodli (mustaqillikdan ilgari 80% savodsiz bölgan). Maorifga har yili mamlakat byudjetining 8—10% sarflanadi. Mamlakatda Ammon va Irbid un-tlari, bir qança in-t va kollejlar bor. Ularda öqiş pulli. Ammonda i.t.lar kengaşi, Podşohlik ilmiy jamiyati, I. arab tili akademiyasi mavjud. Ammonda un-t kutubxonasi, Xalq kutubxonasi, arxeologiya muzeyi, Badiiy galereya, Mozaika muzeyi, Islom muzeyi, Xalq muzeyi işlaydi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. I.da 1909 y.dan boşlab gaz. çika boşlagan. I.da naşr etiladigan asosiy gaz. va jur.lar: «Al-Axbor» («Yangiliklar», kundalik gaz., 1975 y.dan), «Axbor al-Usbua» («Xafta yangiliklari», haftalik gaz., 1959 y.dan), «Jordan tayme» («Iordaniya vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1975 y.dan), «Al-Yaqza al-Arabiya» («Arab uygonişi», arab tilidagi gaz., 1991 y.dan), «Al-Aqso» (Quddusdagi masjidning nomi, haftalik jur., 1970 y. dan), «Nido al-Vatan» («Vatan çaqi-riği», haftanoma). I. axborot agentligi hukumatning rasmiy agentligi bölib, 1965 y. taşkil etilgan. I. X°şimiylar Podşohligi radioeşittiriş va telekörsatuv xizmati davlatga ka-raşli bölib, 1959 y.da taşkil qilingan. Radioeşittirişlar arab, ingliz, ispan va ivrit tillarida olib boriladi. I. telekörsatuviga 1968 y.da asos solingan.
Adabiyoti.I. adabiyoti 19-a.gaçaumumarab adabiyoti tarkibida rivojlandi. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida Yusuf Ziyovuddin al-Xolidiy, Naxliya Zarriq, Xalil Baydos, Xalil al-Sakkokiniy va b.ning ma'rifatparvarlik faoliyati kuçaydi. Birinçi «Adabiy jamoa» (tögaraklar)lar paydo böldi. Bu davrda iste'dodli publitsistlar yeti-şib çikdi.
20-a. 1-yarmida Mustafo Vaxba at-Till va Ibrohim Tukan şe'riyatda, Najoti Sidqiy prozada milliy ozodlik ğoyalarini ifodaladilar. Iskandar alhuri al-Baytajali asarlarida, Muhammad aşşariki, Husni Fariz, Muayyad Ibrohim al-Eroniy şe'rlarida çuqur ijtimoiy muammolar kötarildi. 2-jahon uruşidan keyin milliy ozodlik harakatiga bagişlangan şe'r, xikoya, qissalar paydo böldi. Mahmud Sayfiddin al-Eroniy, Iso Annauri, Muhammad Adib al-Amiriy proza janrida asarlar yozişdi. Keyingi yillarda Samira A'zam, Abd al-Karim al Karmi (Abu Salma), Muin Bsisu, Nazxat Salom, Ismoil Abd al-Rahmon kabi yozuvçilar, Fariz al-Buhayri, Burhoniddin al-Abuşiy kabi şoirlar, Fadva Tukan va Salma al-Jausi kabi şoirlar lirikada samarali ijod qildilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati juda qad. bölib, dunyodagi eng köhna şaharlar ham I. hududida joylaşgan. Bu yerlarda sönggi paleolit (Kilva qoyalaridagi rasmlar), neolit (xom ğiştdan qurilgan uylar va toş istehkomlarning krldiklari), eneolit va jez davriga oid yodgorliklar (toş saganalar, guvala uylar, diniy inşo-otlar, toştaroşlik, sopol va zeb-ziynat buyumlari) saklangan. Mil. av. 4-a.dan e'tiboran Filadelfiya (hoz. Ammon), Geras (hoz. Jeraş) ş.larini loyihalaş va qurişda qad. me'morlik va tasviriy san'at an'analariga suyanildi. Mil. av. 9-a.ga oid me'moriy va tasviriy san'at yodgorliklari bu ölkada Misr, Bobil, Ossuriya mada-niyatining ta'siri kuçli bölganini körsatadi. Rim xukmronligi davrida uluğvor exrom, teatrlar, Vizantiya huk-mronligi davrida çerkov, monastirlar qurilgan, koşinkorlik san'ati avj olgan. Islom dini tarqalişi munosabati b-n mayejidlar qurildi, eski ibodatxonalar mayejidlarga aylantirildi (Qubbat as-Saxra, al-Aqso mas-jidi va b.). 8-a.da Mşatta, Xirbet al-Mafjar, Kusayr-Amra kabi haşamatli saroylar barpo etildi. Umaviylar hukmronligi davrida imoratlarni qadama naqşlar b-n bezaş va turli suratlar çiziş udum böldi. 12—14-a. larga oid qal'alar, qörğonlar saqlanib qolgan. I.da 20-a.dan zamonaviy ma'muriy va jamoat binolari kurila boşladi.
Tasviriy san'at unça rivoj topmagan. Xalq san'atida badiiy matolar, kaşta, gilam, guldor gazlamalar, sopol, çarm, yoğoç buyumlar tayyorlaş rivojlangan.
Özbekiston — I. munosabatlari. Özbekiston Respublikasi b-n I. örtasida diplomatiya munosabatlari örna-tilgaç, siyosiy, iqtisodiy, madaniy hamkorlik rivojlana boşladi. 1993 y. fev.da I. şahzodasining Özbekistonga taşrifi va 1996 y.da ÖzR Taşqi işlar va Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirliklari delegatsiyalarining I.ga rasmiy taşrifi çoğida savdo va iqtisodiy hamkorlik, samolyotlar qatnovi töğrisidagi bitimlar imzolandi. 1994 y.dan ikki mamlakat örtasida savdo-sotiq aloqalari boşlandi. 2000 y.da ÖzR b-n I. örtasidagi tovar aylanmasi 13,7 ming AQŞ dollarini taşkil qildi.
I.dan Özbekistonga yoğ va moy, qand-şakar, kakao, kandolat va sabzavot mahsulotlari, qora va rangli metallar va ulardan tayyorlangan buyumlar, optika asboblari, mebel va ş. k. keltiriladi. Özbekiston tomoni turli xizmatlar körsatadi. ÖzRda I. sarmoyadorlari iştirokidagi 14 korxona fa-oliyat körsatayotir, şundan 6 tasi qöşma korxona, 8 tasi 100% iordan investitsiyasi bölgan korxonadir. I.ning «Global Biznes» kompaniyasi ÖzRda öz vakolatxonasini oçgan va ilğor texnologiyalar marketingi, savdo-sotiq hamda maslahat xizmati körsatiş b-n şuğullanadi.
1996 y.da Toşkentda I. maqsulotlari körgazmasi ötkazildi. Unda I.ning köpgina şirkatlari va işbilarmonlari qatnaşdi.
Toşkent oliy maktablarida önlab iordan talabalari öqimoqda. Podşohlikning köpgina fuqarolari ÖzRda fan nomzodi dissertatsiyasini yoklab ketgan.