Hofiz Şeroziy

Hofiz Şeroziy, Xoja Hofiz (asl ismi Şamsuddin Muhammad ibn Muhammad) — XIV asrda yaşagan fors şoiri, ğazal janrining eng buyuk ustalaridan biri. ÖzME'ga köra, u 1326-yilda Şerozda tuğilib, 1389-yilda vafot etgan; inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy olimlar uning tuğilgan yilini köpinça 1315 yoki 1317 deb hisoblaydi, Jomiy esa şoir 1390-yilda vafot etganini yozgan. Uning devoni fors tilida sözlaşuvçi xalqlar orasida eng köp öqiladigan kitoblardan biri bölib, şe'rlari bilan fol oçiş odati hozirgaça saqlanib qolgan.1

ÖzME'ga köra, otasidan erta ajragan Şamsuddin yoşligida tirikçilik uçun novvoylik qilgan, ayni paytda fiqh, hadis, arab tili va adabiyoti, Qur'on va tafsirni puxta örgangan. U Qur'onni yod bilgan va uni 14 xil qiroatda tilovat qila olgan; Qur'on va xalq kitoblarini ma'rakalarda yoqimli ovoz bilan öqib bergani uçun uni «hofiz» deb atay boşlagan va bu söz keyinçalik uning adabiy taxallusiga aylangan. Yaxşi xattot ham bölgan: Xusrav Dehlaviy «Xamsa»sidan u köçirgan 1355-yilgi qölyozma Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida saqlanadi.

Şoir umrining deyarli hammasini Şerozda ötkazgan, faqat 1370-yillar boşida qisqa muddat Isfahon va Yazdda bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning hayoti haqidagi ma'lumotlar kam va köpi rivoyatlarga asoslanadi. Hofiz Şeroz hukmdorlari Abu Is'hoq Inju, Şoh Şujo va Şoh Mansur saroylari bilan aloqada bölgan, ularga ğazal va qasidalar bağişlagan. Şe'rlari Şerozdan taşqarida ham tanilgan: Bengaliya sultoni Ğiyosiddin va Dakan hukmdori Mahmud Bahmaniy uni öz saroylariga taklif qilgan, Jaloyiriylar ham Bağdodga çorlagan, biroq u ona şahrini tark etmagan. Uning davrida Şeroz mayda sulolalar örtasidagi toj-taxt talaşlari maydoniga aylanib, bir neça bor vayronaga uçragan.

ÖzME'ga köra, Hofizning adabiy merosi yagona lirik devondan iborat; uni şoir vafotidan keyin uning zamondoşi Muhammad Gulandom töplagan. Inglizça Vikipediyaga köra, devonning eng nufuzli zamonaviy naşrlarida 486–495 ta ğazal bor.

Hofiz ğazalni oşiqona kayfiyat ifodasidan ijtimoiy va falsafiy mulohazalar maydoniga aylantirgan. Uning şe'rlarida sevgi, may, mayxona va soqiy timsollari bilan birga riyokorlikni foş etiş, insonning orzu-umidlari va iztiroblari, zamonning ma'naviy holati aks etgan. ÖzME'ga köra, şe'rlarining köp qatlamli ramziy tili tufayli tasavvuf ahli uni ilohiy işq kuyçisi, dunyoviy talqinçilar esa hayotsevar şoir sifatida örganadi; aslida uning ijodida ilohiy va dunyoviy mavzular uyğunlaşib ketgan. Şe'rlarining teranligi va nozik işoralarga boyligi uçun unga «lison ul-ğayb» — «ğayb tili» laqabi berilgan. ÖzME uni ğazal taraqqiyotida masnaviydagi Firdavsiy va ruboiydagi Umar Xayyom bilan bir qatorga qöyadi. Hofiz devoni madrasalarda darslik sifatida ham öqitilgan.

ÖzME'ga köra, Hofiz özbek mumtoz adabiyotiga kuçli ta'sir körsatgan: Sayfi Saroyi, Lutfiy, Atoiy, Sakkokiy, Alişer Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Maşrab, Nodira, Ogahiy va boşqa şoirlar uni ustoz deb bilgan. Navoiy «Devoni Foniy»da Hofiz ğazallariga javoban 220 dan ortiq ğazal yozgan.

Ğarbda Hofiz XVIII asr oxiri — XIX asr boşidan tanila boşlagan. 1812-yilda Yozef fon Hammer devonni töliq nemis tiliga tarjima qilib naşr ettirgan va bu asar Iogann Volfgang Gyotening «Ğarbu Şarq devoni»ni yaratişiga turtki bölgan. Rus şoirlaridan Aleksandr Puşkin, Afanasiy Fet, Sergey Yesenin va boşqalar Hofiz ta'sirida şe'rlar bitgan. Özbekistonda uning ijodini Şoislom Şomuhamedov, Najmiddin Komilov va boşqa olimlar tadqiq etgan, şe'rlari Abdulla Avloniy, Çustiy, Erkin Vohidov va boşqalar tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan.

Hofiz Şerozdagi Musallo boğida dafn etilgan, keyinçalik bu joy «Hofiziya» deb atala boşlagan. ÖzME'ga köra, temuriylardan Abulqosim bobur qabrni obod qildirgan, XVIII asrda Karimxon Zand maqbara qurdirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi maqbara 1930-yillar oxirida fransuz arxeologi va me'mori Andre Godar loyihasi asosida barpo etilgan; atirgulzor va ariqlar orasidagi baland supa ustida turgan marmar sağanaga şoirning ikki şe'ri bitilgan.