Zebunniso Begim
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Zebunniso Begim — Boburiylar sulolasiga mansub malika, fors tilida ijod qilgan şoira va ma'rifatparvar, hukmdor Avrangzebning qizi. U şe'rlarini «Maxfiy» («Yaşirin») taxallusi bilan yozgan. ÖzME uning hayot yillarini 1643–1721 deb körsatadi, inglizça Vikipediya esa 1638-yil 15-fevralda Dakandagi Davlatobodda tuğilib, 1702-yil 26-mayda vafot etganini yozadi; rusça Vikipediya tuğilgan yilini 1639 deb beradi. Manbalardagi bu farq hozirgaça aniq hal qilinmagan.12
Oilasi va tarbiyasi
13ÖzME'ga köra, Zebunnisoning onasi Dilrasbonu Gulbadanbegim avlodidan bölgan. Inglizça Vikipediya esa Dilrasbonuni Avrangzebning birinçi va boş xotini, Eronning Safaviylar xonadoniga mansub malika sifatida tilga oladi. Zebunniso otasining eng sevimli farzandi bölgan.
Avrangzeb qizining şe'riyatga moyilligini körib, unga öz davrining taniqli olimi Mullo Muhammad Said Aşraf Isfahoniyni (inglizça manbalarda Aşraf Mozandaroniy) ustoz qilib tayinlagan. Şu ustoz qöl ostida malika şoira, olima, sozanda va xattot bölib yetişgan, keyinroq ilohiyotga doir bir asarini unga bağişlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, u yetti yoşida Qur'onni yod olib, hofiza bölgan. Zebunniso fors, arab va Urdu tillarini puxta bilgan; ÖzME'ga köra, u turkiy til grammatikasini ham örgangan, Xusrav Dehlaviy, Alişer Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur asarlarini çuqur mutolaa qilgan.
Homiylik va saroy hayoti
13Malika olimlar, şoirlar va san'atkorlarga homiylik qilgan. ÖzME'ga köra, öz davrining köp olimlari undan bevosita maoş olgan, şu bois tarixçilar u otasi hokimiyat bilan erişa olmagan şuhratni ilm va odob bilan qozongan, deb yozadilar. Inglizça Vikipediya uning kutubxonasi boşqa barça şaxsiy töplamlardan boy bölganini, olimlar qöliga asarlar yozdirib va qölyozmalar köçirtirib turganini, beva-beçoralarga yordam berib, har yili hojilarni öz hisobidan Makka va Madinaga yuborganini qayd etadi.
Akasi A'zamşohning adabiyotga qiziqişi, uyida ötadigan muşoiralar şoiraning iste'dodini uyğotgan. ÖzME uning Bedil bilan muşoiralar qilganini alohida ta'kidlaydi.
Taqdiri
13Zebunniso saltanat uçun qattiq kuraş davrida yaşagan. Avrangzeb 1658-yilda akalari va ukalarini yengib taxtni egallagan, otasi Şohjahonni esa umrining oxirigaça uy qamoğida saqlagan. Keyinroq öğli Akbar bilan nizolaşganida, qizini ham u bilan hamfikr deb gumon qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1681-yilgi isyon paytida malikaning akasi Akbarga xat yozgani aniqlangan; uning mol-mulki musodara qilinib, nafaqasi bekor qilingan va u Dehlidagi Salimgarh qal'asiga qamalgan. Malika umrining sönggi yigirma yilini şu yerda ötkazgan.
Ijodi va merosi
13Şoira ijodida ijtimoiy-falsafiy mavzular kuçli: u rostgöylik va adolatni uluğlagan, aldamçilikni qoralagan. ÖzME'ga köra, uning qaraşlari Bedil falsafasiga hamohang. Lirik şe'rlardan taşqari, odob-axloqqa oid «Zeb ut-tafosir» va «Zeb ul-munşaot» hamda tasavvufga doir «Munis ul-arvoh» risolalari unga nisbat beriladi.
Uning merosi töliq saqlanmagan: ÖzME'ga köra, 8000 misrali devoni, 7 qasida, 5 tarje'band va bitta muxammas yetib kelgan. 19-asr ikkinçi yarmi va 20-asr boşlarida köçirilgan «Devoni Maxfiy» ham şoiraga nisbat beriladi. Hoziq, Xiromiy, Nodir, Sobir Abdulla kabi şoirlar uning ğazallariga muxammas bitgan, ayrim ğazallari özbek xalq qöşiqlariga aylangan. Qölyozmalari dunyoning köp kutubxonalarida, jumladan Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida saqlanadi. ÖzME'ga köra, şoira Dehlidagi qabristonda Nizomiddin Avliyo va Amir Xusrav Dehlaviy yonida dafn etilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Zebunniso Begim // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3233 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAZebunniso Begim. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3233
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3233
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Zeb-un-Nissaen.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Зебуннисаru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 82–83-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 82–83-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.