Isaak Nyuton

Isaak Nyuton (inglizça Isaac Newton; 1643–1727) — ingliz fizigi, matematigi va astronomi, klassik mexanika hamda zamonaviy tabiatşunoslikning asosçilaridan biri. U butun olam tortişiş qonunini kaşf etgan, harakat qonunlarini ta'riflagan, differensial va integral hisobning asoslarini işlab çiqqan, yoruğlik va ranglar nazariyasiga katta hissa qöşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning 1687-yilda naşr etilgan asosiy asari fizikadagi birinçi buyuk umumlaştiriş bölib, klassik mexanikaga asos solgan.1

ÖzME'ga köra, Nyuton 1643-yil 4-yanvarda Vulstorpda tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u 1661-yilda Kembrij universitetining Triniti kollejiga qabul qilingan va 1665-yilda bakalavr darajasini olgan. Şu yili vabo epidemiyasi tufayli universitet vaqtinça yopilgan; aynan bu yillarda yoş olim binom teoremasining umumlaştirilgan şaklini topgan va keyinçalik matematik analizga aylangan usullar ustida işlay boşlagan. 1669-yilda u ustozi Isaak Barrou örniga Kembrijdagi Lukas matematika kafedrasiga professor etib tayinlangan.

ÖzME'ga köra, Nyuton 1672-yildan London Qirollik jamiyatining a'zosi, 1703-yildan esa uning prezidenti bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, umrining sönggi öttiz yilini u Londonda ötkazgan: 1696–1699-yillarda Qirollik zarbxonasi nazoratçisi, 1699-yildan umrining oxirigaça esa uning boşliği bölib işlagan va Britaniya tangalarining aniqligi hamda himoyasini oşirgan. 1705-yilda qiroliça Anna unga ritsarlik unvonini bergan. Nyuton 1727-yil 31-martda Londonda vafot etgan va Vestminster abbatligida dafn etilgan; inglizça Vikipediyaga köra, u yerda dafn qilingan birinçi olimdir.

Nyutonning eng muhim asari — «Natural falsafaning matematik asoslari» (1687). ÖzME'ga köra, bu kitobda u Galiley, Dekart, Kepler, Gyuygens, Guk va boşqa olimlarning natijalarini öz kaşfiyotlari bilan birlaştirib, klassik fizikaning negizi bölgan Yer va osmon mexanikasi tizimini yaratgan. Unda massa (materiya miqdori), impuls (harakat miqdori) va kuç tuşunçalariga ta'rif berilgan, Nyutonning uç harakat qonuni — inersiya qonuni, kuç va tezlaniş orasidagi boğlanişni ifodalovçi ikkinçi qonun hamda ta'sir va aks ta'sir qonuni bayon etilgan.

Şu asarda olim barça sayyora va kometalar Quyoşga, yöldoşlar esa sayyoralarga ular orasidagi masofa kvadratiga teskari proportsional kuç bilan tortilişini asoslagan. ÖzME'ga köra, u tortişiş qonunidan Kepler qonunlari kelib çiqişini isbotlagan, Oy harakatining öziga xos jihatlarini tuşuntirgan, Yerning şakli haqida xulosalar çiqargan, gidrostatika va gidrodinamikaning ayrim masalalarini ham körib çiqqan.

Yangi fizik masalalar yangi matematik usullarni talab qilgan. ÖzME'ga köra, Nyuton differensial va integral hisobning özaro teskari amallar ekanini aniqlagan, çeksiz qatorlar nazariyasini rivojlantirgan, binom formulasini ixtiyoriy darajaga umumlaştirgan, tenglamalarni taqribiy yeçiş usuli va interpolyatsiya formulasini taklif qilgan. Xuddi şu natijalarga undan mustaqil ravişda nemis olimi Gotfrid Leybnits ham kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Nyuton bu sohadagi işlarini 1664–1666-yillarda boşlagan, keyinroq ikki olim örtasida ustuvorlik borasida uzoq bahs kelib çiqqan. U variatsion hisob sohasidagi ilk masalalarni ham qöyib, yeçgan.

ÖzME'ga köra, 1672-yilda olim yoruğlik va ranglar haqidagi yangi nazariyasini e'lon qilib, yoruğlik zarralardan iborat degan farazni ilgari surgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Nyuton prizma oq yoruğlikni körinadigan spektr ranglariga ajratişini kuzatgan va şu asosda ranglar nazariyasini yaratgan. U 1668-yilda ilk amaliy közguli teleskopni yasagan; bu asbob bugun «Nyuton teleskopi» deb ataladi. Yoruğlik böyiça işlari 1704-yilda çop etilgan «Optika» kitobida jamlangan. Bu asarda yoruğlik interferensiyasi, dispersiyasi, difraksiyasi va qutblanişiga oid hodisalar tahlil qilingan.

ÖzME Nyutonni Fizika va Kimyoning köp sohalariga katta ta'sir körsatgan olim sifatida baholaydi. Uning mexanikasi ikki asrdan ortiq vaqt davomida tabiatşunoslikning asosiy nazariy tayançi bölib qolgan, tortişiş nazariyasi esa Astronomiyada osmon jismlarining harakatini hisoblaş uçun hozirgaça qöllanadi.