Fransuz tili

Fransuz tili (français) — hindevropa tillari oilasining roman guruhiga mansub til. U Farangistonning milliy tili bölib, dunyoning köplab mamlakatlarida rasmiy yoki keng tarqalgan til sifatida qöllanadi. Özbek tilidagi Vikipediyada u «Farang tili» deb ham yuritiladi.

Fransuz tili hindevropa tillari oilasining roman guruhiga, rus tilidagi manbaga köra, roman guruhining gallo-roman kiçik guruhiga kiradi. U xalq lotin tilidan rivojlangan va ingliz tilidagi manbaga köra, boşqa roman tillari qatori Rim imperiyasining xalq lotinçasidan kelib çiqqan. Unga şimoliy Galliyaning mahalliy kelt tillari hamda franklarning german tili ta'sir körsatgan. Rus tilidagi manbada fransuz tili xalq lotin tilidan boşqa har qanday roman tiliga qaraganda köproq uzoqlaşgani aytiladi.

Uning asosiy lahjalari orasida frans (hozirgi tilning tarixiy negizi), normand, pikard, vallon, anjuy, gallo, puatevin, burgund, franşkont, lotaringiya, şampan va frankprovansal bor.

Fransuz tili Farangiston, Gaiti, Monako, Benin, Burkina-Faso, Gabon, Gvineya, Kongo Demokratik Respublikasi, Kongo Respublikasi, Kot d'Ivuar, Mali, Niger, Senegal, Togo, Çad va boşqa davlatlarda rasmiy til hisoblanadi. Belgiya, Şveysariya, Kanada, Lyuksemburg, Andorra, Kamerun, Madagaskar, Burundi, Ruanda, Jibuti, Vanuatu va Seyşel orollarida u rasmiy tillardan biridir. U BMTning rasmiy va işçi tillaridan biri.

Sözlaşuvçilar soni haqidagi ma'lumotlar manbalarga qarab farq qiladi:

• özbekça Vikipediya: 100 mln. kişidan ortiq, Farangistonning özida 57 mln. dan ortiq (ötgan asrning 90-yillari); şuningdek, 54 mamlakatdagi 300 million kişi uçun ona yoki ikkinçi til;
• inglizça Vikipediya: taxminan 310 million sözlaşuvçi, şundan 74 millioni ona tilida sözlaşadi; u 26 mamlakatda rasmiy til;
• rusça Vikipediya: «Frankofoniya» taşkiloti 2025-yilgi ma'lumotiga köra, 130 mamlakat va hududda 348 milliondan ortiq kişi fransuz tilida gaplaşa oladi.

Rusça manbaga köra, 2024-yilda Afrikada taxminan 176 million (51,26 %), Yevropada 142 million (41,36 %), Şimoliy Amerikada 13 million (3,85 %) kişi fransuz tilida sözlaşadi. Fransuz tili Belgiya, Şveysariya va Kanadada milliy variantlarga ega, Afrika mamlakatlarida esa asosan fonetik va luğaviy öziga xosliklarga ega.

Yozuvi bir qança diakritik belgilar qöşilgan lotin alifbosiga asoslangan. Rusça manbaga köra, alifboda 26 lotin harfi bor va ular diakritik belgilar hamda Æ æ, Œ œ ligaturalari bilan töldiriladi. Imlosi katta darajada etimologik bölib, qadimgi fransuz tili fonetikasining köp jihatlarini aks ettiradi, şu sababli öqiş qoidalari va istisnolari köp.

Fransuz tili bosqinçilar tili (lotin tili) bilan Galliya mahalliy aholisi tillarining özaro ta'sirida şakllangan. Özbekça manbada tarixi quyidagi davrlarga bölinadi: gallroman (5–8-asrlar), eski farang (IX—XIII), örta farang (XIV—XV), ilk yangi farang (XVI), yangi farang klassik (XVII—XVIII) va hozirgi farang (19-asrdan). Eng dastlabki yozma yodgorliklar sifatida Strasburg qasamyodlari (842) va Aziz Evlaliya haqidagi sekventsiya (9-asr oxiri) tilga olinadi.

Özbekça manbada 1539-yildan u davlatning rasmiy tili bölgani aytiladi; rusça va inglizça manbalar buni Viller-Kotre farmoni bilan boğlaydi. 1635-yilda kardinal Rişelye Fransuz akademiyasini tuzgan. Inglizça manbaga köra, 17-asrda fransuz tili diplomatiyada lotin tilining örnini egalladi. Rusça manbada 18-asr uning eng keng örganilgan davri sifatida körsatiladi. 20-asrda adabiy va oğzaki nutq örtasida sezilarli farq paydo bölgan.

Fonetikasida urğusiz, ayniqsa söz oxiridagi unlilarning reduksiyasi, urğuning asosan sönggi böğinga tuşişi, unlilar örtasidagi va söz oxiridagi undoşlarning tuşib qolişi kuzatiladi. Morfologiyasida analitizm xarakterlidir: murakkab zamon, nisbat va qiyosiy darajalar analitik şakllarda ifodalanadi. Fe'l sohasida 4 mayl, 3 nisbat va keng tarmoqli zamon şakllari bor. Leksikasida gallardan qolgan sözlar bilan birga franklar tilidan qolgan qatlam ham mavjud; adabiy lotin tilidan köplab sözlar, söz yasaliş qoliplari va sintaktik tuzilmalar özlaşgan.