Ernst Max

Ernst Max (nemisça Ernst Maç; 1838-yil 18-fevral, Moraviya — 1916-yil 19-fevral, Myunxen yaqinida) — avstriyalik fizik va faylasuf. Zarb tölqinlari fizikasiga qöşgan hissasi bilan tanilgan: oqim yoki jism tezligining tovuş tezligiga nisbati uning şarafiga «Max soni» deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, fan falsafasi sohasida u mantiqiy pozitivizm va Amerika pragmatizmiga katta ta'sir körsatgan, Nyutonning fazo va vaqt haqidagi qaraşlarini tanqid qilib, Eynşteynning Nisbiylik nazariyasiga yöl hozirlagan.12

Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, Max Moraviyadagi Xrlitse qişloğida (hozir Çexiyaning Brno şahri tarkibida) tuğilgan. 14 yoşigaça uyda tahsil olib, söng Kromerjij gimnaziyasida öqigan. 1855-yilda Vena universitetiga kirib, 1860-yilda fizika böyiça doktorlik darajasini olgan.

ÖzME'ga köra, u 1861-yildan Vena universitetida privat-dotsent, 1864-yildan Grats universitetida professor bölgan; 1867-yilda Pragadagi universitetda eksperimental fizika kafedrasini boşqarib, keyinroq rektor etib saylangan. Pragada u qariyb 28 yil işlagan. 1895–1901-yillarda Vena universitetida maxsus taşkil etilgan induktiv fanlar tarixi va falsafasi kafedrasida dars bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1898-yilda falajlik xurujini başdan keçirgan, 1901-yilda nafaqaga çiqib, Avstriya parlamentining yuqori palatasiga a'zo qilib tayinlangan. 1913-yilda Myunxen yaqinidagi ögli yaşaydigan joyga köçgan va u yerda vafot etgan; ÖzME vafot joyini Xar şahri, inglizça Vikipediya esa Faterştetten deb körsatadi.

Maxning dastlabki tadqiqotlari optika va akustikaga — yoruğlik interferensiyasi, difraksiyasi va sinişiga, eşitiş va köriş jarayonlariga bağişlangan. Rusça Vikipediyaga köra, u vestibulyar apparat işini tuşuntirgan va «Max polosalari» deb ataladigan köriş illyuziyasini kaşf etgan. 1880-yillardan u tovuşdan tez uçayotgan snaryad oldida havo siqilişini örganib, konus şaklidagi zarb tölqinining mavjudligini tajribada isbotlagan va uni fotosuratga tuşirgan. Şu sababli Max gaz dinamikasining asosçilaridan biri hisoblanadi.

ÖzME Maxning «Mexanika. Uning rivojlanişining tarixiy-tanqidiy oçerki» (1883) asariga alohida töxtaladi: unda Nyutonning mutlaq fazo, vaqt va harakat haqidagi tasavvurlari tanqid qilinib, inersiya Koinotdagi butun massa bilan belgilanadi, degan ğoya ilgari surilgan. Bu ğoya keyinçalik «Max prinsipi» deb nom olgan va umumiy nisbiylik nazariyasi hamda kosmologiyada muhim örin egallagan. ÖzME'ga köra, Eynşteyn nisbiylik nazariyasini yaratişda Max asarlari katta yordam berganini e'tirof etgan.

Max empiriokrititsizm — pozitivizmning ikkinçi bosqiçi — asosçilaridan biri hisoblanadi. U dunyoni sezgilar majmuasi sifatida talqin etgan: rang, tovuş va şu kabi «elementlar» bilişning yakuniy birliklari, ilmiy qonunlar esa tajriba ma'lumotlarini ixçam ifodalaş vositasi deb qaralgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu qaraş tufayli Max atom va molekulalar real mavjudligiga uzoq vaqt şubha bilan qaragan. ÖzME'ga köra, u sababiyat, zaruriyat va substansiya tuşunçalarini tajribadan taşqaridagi tuşunçalar deb hisoblagan. Sovet adabiyotida bu qaraşlar qattiq tanqid qilingan; ÖzME ham ularni yangi fizikaning mohiyatini tuşuntiriş uçun yetarli bölmagan ötkinçi oqim deb baholaydi. Biroq Maxning ğoyalari XX asrda Vena doirasi va mantiqiy pozitivizm vakillariga sezilarli ta'sir körsatgan.

Asosiy asarlari: «Mexanika», «Sezgilar tahlili» (1886), «Biliş va adaşiş».