Karl Marks

Karl Marks (nemisça Karl Heinrich Marx; 1818-yil 5-may, Trir — 1883-yil 14-mart, London) — nemis faylasufi, iqtisodçi va jamiyatşunos, marksizm deb ataladigan ta'limotning asosçisi. Rusça Vikipediya uni yana sotsiolog, yozuvçi, siyosiy jurnalist va tarixçi sifatida ham ta'riflaydi. Uning eng maşhur asarlari — Fridrix Engels bilan birga yozilgan «Kommunistik partiya manifesti» (1848) va «Kapital» (1867–1883). Marks ğoyalari keyingi davrning ilmiy, iqtisodiy va siyosiy tarixiga juda katta ta'sir körsatgan.1

Marks Trir şahrida advokat oilasida tuğilgan. 1835–1841-yillarda Bonn va Berlin universitetlarida huquqşunoslikni örgangan. Bu davrda uning falsafiy qaraşlari Gegel izdoşlari bölgan yoş gegelçilar ta'sirida şakllangan. 1842-yilda Kyolnda çiqadigan «Reyn gazetasi»ga muharrirlik qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Prussiya monarxiyasini tanqid qilgan maqolalari sababli Marks 1843-yilda Germaniyani tark etişga majbur bölgan va keyinçalik fuqaroligi yöq şaxsga aylangan. U avval Parijga köçgan va bu yerda 1844-yilda Engels bilan tanişib, umrbod döstlaşgan. Prussiya hukumatining talabi bilan Parijdan haydalgaç, Bryusselda yaşagan. 1848-yilgi Fransiya inqilobidan söng Belgiya hukumati uni hibsga olib, mamlakatdan çiqarib yuborgan. Marks qisqa vaqt Parijda, söngra Kyolnda bölib, «Yangi Reyn gazetasi»ga boş muharrirlik qilgan. 1849-yil mayida gazeta yopilib, Marks Prussiyadan quvilgan va şu yil avgustida Londonga köçgan. Umrining qolgan qismini u şu şaharda, Engelsning moddiy yordami bilan ilmiy va jamoatçilik işlariga bağişlab ötkazgan.

ÖzME'ga köra, Engels bilan birgalikda yozilgan «Muqaddas oila» (1845) va «Nemis mafkurasi» (1845–1846) asarlarida tarixni moddiy omillar orqali tuşuntiriş ğoyasining asosiy qoidalari bayon etilgan. «Falsafa qaşşoqligi» (1847) siyosiy iqtisodga oid qaraşlarini ifoda etgan. Marks va Engels «Kommunistlar ittifoqi» taşkilotining dasturi sifatida «Kommunistik partiya manifesti»ni yozganlar.

Marksning boş asari — «Kapital»ning birinçi jildi 1867-yilda bosilib çiqqan. Keyingi jildlarni u tugatolmagan; ularni Engels naşrga tayyorlagan: ikkinçi jild 1885-yilda, uçinçisi 1894-yilda çiqqan. Boşqa asarlari qatorida «Lui Bonapartning ön sakkizinçi bryumeri» (1852), «Siyosiy iqtisod tanqidiga doir» (1859), «Fransiyada fuqarolar uruşi» (1871) va «Gota dasturi tanqidi» (1875) bor. Marks 1864–1876-yillarda faoliyat körsatgan Birinçi Internatsionalning taşkilotçilari va rahbarlaridan biri bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Marks jamiyat har bir bosqiçda turli ijtimoiy sinflar manfaatlari örtasidagi ziddiyatlar — sinfiy kuraş natijasida rivojlanadi, deb hisoblagan. Uning fikriça, kapitalistik işlab çiqarişda asosiy ziddiyat işlab çiqariş vositalari egalari bilan öz mehnatini iş haqi evaziga sotadigan yollanma işçilar örtasida böladi va bu tuzum oxir-oqibat sinfsiz jamiyat bilan almaşadi. Marks qaraşlari asosida falsafada dialektik materializm, tarix fanida tarixiy materializm, iqtisodiyotda qöşimça qiymat nazariyasi şakllangan.

Marksning ğoyalari tiriklik çoğida keng tan olinmagan bölsa-da, XIX asr oxiridan boşlab ularning ta'siri keskin oşgan. Köplab siyosiy partiyalar uning ta'limotini qabul qilgan yoki özgartirib qöllagan, XX asrda esa butun bir davlatlar özini marksizm izdoşi deb e'lon qilgan. Rusça Vikipediya Marksni insoniyat tarixidagi eng ta'sirli şaxslardan biri deb ataydi va uning asarlari ham yuqori baholangani, ham keskin tanqid qilinganini qayd etadi. Marksizm asosida qurilgan tuzumlarning amaliy tajribasi bugun ham bahs-munozaralarga sabab bölmoqda.